Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Ngôi sao chết rồi mới sáng


Nguồn: Jessa Crispin, “The Posthumous Star,” The Smart Set, Apr. 11, 2012.
Phương Huyên và Nguyễn Huy Hoàng dịch.

Vincent_van_Gogh_(1853-1890)_-_Wheat_Field_with_Crows_(1890)

Vincent van Gogh. Wheatfield with Crows. Amsterdam, 1890.

(Mình tình cờ biết đến bài viết này cách đây hơn một tháng qua blog của Phương Huyên – dịch giả cuốn Chuyện con mèo dạy hải âu bay. Chị chưa và có lẽ sẽ không dịch hết; thế nên mình nghĩ mình có thể giúp hoàn thành phần còn lại. Nhan đề và đoạn màu hạt dẻ là phần chị đã dịch, xin phép chị được đăng lại ở đây.)

Chúng ta đều đã biết câu chuyện này: Van Gogh chết khi chỉ mới bán được một bức tranh duy nhất trong suốt cuộc đời mình. Ông là một thiên tài điên rồ – kiểu mà chúng ta khoái – cắt đứt tai mình rồi đưa nó cho một gái điếm. Tiếp đó, bi kịch thay, ông đã tự tử, có thể là vì tuyệt vọng trước thái độ ghẻ lạnh đối với tác phẩm của mình, vì thế ông không bao giờ biết được thế giới đã tung hô mình ra sao.

Chúng ta biết tới câu chuyện này bởi vì sau khi qua đời trong nỗi không ai biết tới, ông đã nhanh chóng trở thành họa sĩ được tôn vinh rầm rĩ. Ở Philadelphia, tôi đã tận mắt thấy, Bảo tàng Nghệ thuật hiện đang tổ chức một cuộc triển lãm về Van Gogh, và họ đã cho dựng một cửa hàng bán đồ lưu niệm Van Gogh ngay cạnh. Ở đó bạn có thể mua được áo phông Starry Night. Cốc uống cà phê Starry Night. Nam châm Starry Night. Poster Starry Night giá rẻ. Starry Night trên ô. Nghĩa là, tại sao phải tốn tận 25USD mua vé vào xem triển lãm trong khi bạn có thể bước vào cửa hàng lưu niệm và mua một sản phẩm Van Gogh cho riêng mình với giá 8,99USD?

Vậy chính xác điều gì đã xảy ra trong khoảng cách giữa vô danh và lừng danh? Chuyện sau khi chết của các nghệ sỹ thật là tráo trở. Một vài nhà văn ăn khách đã bị quên đi luôn sau khi họ chết chỉ vài giây; vài người khác không được đánh giá cao cho tới tận mấy thập kỷ sau. Nhiều nghệ sỹ và nhà văn đã trở thành chủ thể của những chiến dịch nhằm khẳng định lại vị thế của họ trong giới. Một số đã thành công, nhưng hầu hết lại rơi vào lãng quên cho tới khi có ai khác khơi lại chuyện vào 10 năm sau. Chỉ riêng trong vài năm vừa qua, người ta đã bỏ công bỏ sức để khẳng định lại tên tuổi cho Stefan Zweig, Irmgard Keun, W. Somerset Maugham, Mina Loy, H.D., Heinrich Böll… nhưng chẳng có chiếc đóm nào đủ châm lên một đống lửa lớn.

Thật là bất ngờ khi biết dù hiện tại là một tên tuổi lừng lẫy, nhưng Henry James cũng từng là chủ thể của một chiến dịch như vậy. Ngày hôm nay, ông đã là Bậc Thầy. Ông là nguồn gốc nỗi kinh hãi của sinh viên các lớp Ngữ văn Anh nâng cao [nguyên văn: AP English, chưa biết dịch chính xác là gì] ở mọi nơi, với danh sách tác phẩm giáo trình yêu cầu đọc, các cuốn tiểu thuyết dày 600 trang mà tất cả những gì xảy ra trong đó chỉ là việc một người phụ nữ bước ngang phòng. Ấy vậy mà vào giai đoạn cuối đời, sách của ông lại không bán được nhiều lắm. Edith Wharton đã phải dúi tiền túi của mình cho nhà xuất bản để họ ứng trước cho ông, ông bị coi là một nhà văn chẳng có gì đáng chú ý. Và sau khi ông chết, các cuốn sách của ông gần như cháy hàng ở Anh, chỉ còn bán ở Mỹ ở dạng tổng tập đắt đỏ. Nếu bạn muốn có một cuốn sách của Henry James, bạn phải mua tất cả – và ông cụ đã viết nhiều phát khiếp. Chuyện ấy kéo dài nhiều thập kỷ, cho tới giai đoạn hồi phục hậu chiến tranh thế giới thứ 2.

Michael Anesko đã mô tả khoảng thời gian lặng sóng này trong cuộc sống sau cái chết của James trong cuốn sách của ông có nhan đề Monopolizing the Master: Henry James and the Politics of Modern Literary Scholarship. Vấn đề nảy sinh ngay sau cái chết của một thiên tài. Cũng khó chịu như vị trí liền kề giữa cái hữu hình và cái vĩnh cửu có thể – các nghệ sĩ rất thường cản trở tác phẩm của chính mình, như James đã từng khi ông quyết định sửa đổi và “cải tiến” những tiểu thuyết đầu tay của ông khi ông về già – khi tác phẩm được giải phóng khỏi hình thái con người, mọi chuyện có thể còn rắc rối hơn. Nghệ sĩ không phải lúc nào cũng biết phải làm gì với các tác phẩm của chính mình, con cháu của họ còn mù mờ hơn thế. Thường thì di sản của đại thi hào quá cố được giao lại cho con cháu hay bạn bè hay anh em đang chán nản của họ, và đa phần là loạn hết cả lên.

[Điều này là] Bởi vì thế hệ con cháu nhìn thấy cái hữu hình trước khi họ thấy cái siêu hình. Di sản của Henry James được giao lại cho chị dâu và cháu trai của ông, dù Wharton đã tìm mọi cách chiếm giữ. Wharton và những người khác trong mạng lưới quan hệ xã hội của James đã lo rằng di sản của ông sẽ bị con cháu “làm hỏng,” còn Anesko thì nói họ “nghi ngờ những hạn chế quê kệch của người nhà James.” [Di sản của] Henry được giao lại cho Alice và Harry James, vợ và con trai của anh trai William của ông. William khá nổi tiếng vì ông không “thấu” tác phẩm của em trai mình, cho rằng chúng quá dài dòng, quá thơ mộng, quá bao đồng. Rồi thì chúng lại là hoa tiêu cho cuộc đổ bộ của đại thi hào vào nền lịch sử văn học. Việc đầu tiên người nhà James làm về cơ bản là hạn chế bất cứ ai tiếp cận di sản của Henry, đặc biệt là bất kỳ lá thư nào có thể cho thấy ông là người hợm hĩnh, dớ dẩn, mơ hồ tính dục. Họ giấu mọi thứ và giữ bí mật đời tư của ông trong hàng thập kỷ. Nỗ lực đó là ưu tiên cao của gia đình James hơn, chẳng hạn, đảm bảo mọi người có thể tìm được và mua và đọc các cuốn sách của ông. Có lẽ họ nghĩ sẽ dễ kiểm soát hình ảnh của ông hơn nếu không ai biết ông là ai.

Vấn đề của việc giao lại di sản cho người thân tất nhiên là việc họ biết bạn trước hết dưới hình thái con người. Dù bạn có hay không tạo ra các tác phẩm thiên tài vô song thì bạn vẫn ngồi đối diện với họ vào buổi sáng với mái tóc rối bù và xì xụp húp mạch yến. Họ muốn thế giới nghĩ tốt về bạn, nhớ đến bạn với mái tóc bóng mượt và luôn đứng đắn, không làm rớt yến mạch xuống ngực áo ngủ. Và sự bảo vệ đó dẫn đến nhiều hành vi gây sốc, như lúc gia đình Lord Byron quyết định đốt bỏ cuốn hồi ký duy nhất của ông sau khi ông chết. Gần như không ai đứng sau vụ đốt bỏ đó thèm đọc nó; họ chỉ cho rằng nó sẽ gây sốc và xấu hổ và sẽ hủy hoại danh tiếng của ông. Theo nghiên cứu của Doris Langley Moore về quá trình làm nên huyền thoại của thi ca lãng mạn, The Late Lord Byron, họ đã sợ Byron sẽ tiết lộ với thế giới rằng ông đã ngủ với em gái và khiến cô mang thai. Mọi người đều lo sợ, và thế giới văn chương đã trở nên nghèo túng hơn vì quyết định đó.

Những hành động đó đều có hậu quả. Gia đình James sợ rằng độc giả của những lá thư của James có thể phân tích ra ông là người đồng tính – trong thư gửi Arthur Benson, ông viết, “Tôi đã sống trong mơ mộng về tương lai và trong ý tưởng trả lời ngài bằng đôi môi đầy nhiệt huyết… Tôi có thể tự đem mình tới [với ngài] bằng lòng thanh thản tuyệt đối… Tôi sẽ tới…” – và hoàn toàn từ chối khẳng định thiên hướng tính dục của ông, để giờ độc giả chỉ có thể phỏng đoán rằng ông là người đồng tính. Trong trường hợp của Byron, bằng cách từ chối cho phép Byron tự kể lại câu chuyện của cuộc đời mình, những ai ghét bỏ ông, có mối ác cảm hay có câu chuyện để kể về ông đột nhiên lại có thể viết lại tiểu sử của ông, làm tràn ngập thị trường bằng những câu chuyện méo mó về con người đích thực của Byron. (Dù cho trong riêng trường hợp này, điều đó có thể kéo dài tuổi thọ của Byron. Nếu người ta chỉ biết đến Byron qua những vần thơ mà không biết đến lối sống đầy tai tiếng của ông, chúng ta đã có thể chọn cách quên ông hoàn toàn.) Và thực ra, câu chuyện ông ngủ với em gái dù sao cuối cùng cũng lộ, như cây kim trong bọc vẫn thường có ngày lòi ra.

Ai mà biết những hành vi như thế đã cản trở sự hồi sinh của một đấng sáng tạo bao lần. Tại sao một số người vẫn ở trong con đường mòn tối tăm trong khi những người lại có thể tỏa sáng đang còn là một bí ẩn. Cảm giác mơ hồ của thế giới đã lan tới nghệ thuật, hay một động lực đã đạt tới thứ mang mặt đất bay lên trời cao. Trong lời kể của Anesko, điều đó chỉ là tình cờ. Phép thuật. Thế giới cuối cùng cũng bắt đầu biết nhận thức.

Trong cuốn Solar Dance: Van Gogh, Forgery, and the Eclipse of Certainty, Modris Eksteins vinh danh một người bà con [của Van Gogh] vì đã phục sinh người họa sĩ nghèo, điên đó: em dâu của ông, Johanna van Gogh. Johanna dường như không có vẻ e sợ, không có những cảm xúc ủy mị về người họa sĩ cũng là người đàn ông Van Gogh, bà không thấy có điều gì cần giấu. Bà chỉ đơn giản là đóng gói đống tranh khổng lồ gồm hơn 600 bức và dựng lên một phòng tranh ở bên ngoài Amsterdam, quyết tâm vượt qua thế giới nghệ thuật bằng đôi bàn tay. Bà sắp xếp một chuyến du họa, đặt chúng trong tay những người có tầm ảnh hưởng, và giám sát việc công bố những lá thư của Vincent gửi tới chồng bà, em trai Theo của Vincent. Nhưng tất nhiên, những yếu tố may mắn là có hiện diện. Thế giới đáp lại Van Gogh bởi những cuồng điên của tác phẩm, nhưng cũng bởi cả câu chuyện cuộc đời của người nghệ sĩ yếu thế và đau khổ, thứ cốt truyện mà chúng ta vẫn ưa thích và sẵn lòng đáp lại. Nếu Johanna dè dặt hay do dự khi công bố tính cách không mấy hấp dẫn của anh rể cô với thế giới, rất có thể trên những cốc cà phê đã in hình nghệ sĩ nào đó khác.

Ngôi sao của những thiên tài của chúng ta vẫn tiếp tục thức chuyển, ngay cả sau khi chúng tắt. Có thể James sẽ hết thời lần nữa. Có thể chúng ta sẽ phải nhìn lại những người đã xếp hàng tham dự triển lãm Van Gogh và tự hỏi họ thấy gì trong thứ nghệ thuật đó. Và có thể, chỉ là có thể, ai đó sẽ cố gắng hồi sinh một Irmgard Keun nào khác, và nhà văn thiên tài đó cũng sẽ tìm được uy thế của mình. ♦

Jessa Crispin là nhà phê bình văn học người Mỹ và người sáng lập kiêm tổng biên tập trang Bookslut.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on February 28, 2015 by in Tiểu luận, Văn hóa & Xã hội and tagged .

Categories

Archives

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,643 other followers

%d bloggers like this: