Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Dịch thuật: khoa học hay “hoạt động thứ cấp”?


steampunk typewriter

Susan Bassnett là nhà lý thuyết dịch và giáo sư ngành văn học so sánh tại Đại học Warwick. Trong số hơn 20 đầu sách của bà, Translation Studies (Nghiên cứu dịch thuật), ấn bản đầu ra mắt năm 1980, đã trở thành một trong những cuốn giáo khoa quan trọng trong lĩnh vực này.

***

Mục tiêu của lý thuyết dịch là đạt được sự hiểu biết về những quá trình được thực hiện trong thực hành dịch, và không phải, như vẫn thường bị hiểu lầm, là cung cấp một bộ quy chuẩn nhằm tạo ra bản dịch hoàn hảo. Tương tự, phê bình văn học không tìm cách cung cấp một bộ hướng dẫn cách sản sinh ra bài thơ hay tiểu thuyết tối thượng, mà thay vào đó là tìm cách thông hiểu những cấu trúc bên trong và bên ngoài hoạt động bên trong và xung quanh một tác phẩm nghệ thuật. Khía cạnh thực dụng của dịch thuật không thể được phân loại, không hơn gì việc “cảm hứng” của một văn bản có thể được xác định và quy định. Một khi quan điểm này được chấp nhận, hai vấn đề tiếp tục gây rắc rối cho nghiên cứu dịch thuật có thể được giải quyết thỏa đáng; về việc có thể có “một ngành khoa học dịch” hay không, và dịch có phải là một “hoạt động thứ cấp” hay không.

Từ thảo luận trên, có vẻ khá rõ là bất kỳ tranh luận nào về sự tồn tại của một ngành khoa học dịch cũng đã lỗi thời: với nghiên cứu dịch thuật, đã tồn tại một lĩnh vực tri thức nghiêm túc khảo cứu quá trình dịch, cố gắng làm rõ vấn đề về tính tương đương và xem xét điều gì tạo nên ý nghĩa bên trong quá trình đó. Nhưng không ở nơi nào tồn tại một lý thuyết tỏ ra quy phạm, và mặc dù tuyên bố của [André] Lefevere về mục tiêu của lĩnh vực tri thức này gợi ý rằng một lý thuyết toàn diện cũng có thể được sử dụng như một hướng dẫn về cách tạo ra các bản dịch, điều này không đồng nghĩa với việc nó gợi ý rằng mục đích của lý thuyết dịch là trở nên quy phạm.

Ảo tưởng về dịch như một hoạt động thứ cấp cùng mọi quan hệ với địa vị thấp hơn hàm chứa trong đánh giá đó có thể được bác bỏ một khi mức độ yếu tố thực dụng của dịch thuật được chấp nhận, và một khi quan hệ giữa tác giả/dịch giả/độc giả được vạch ra. Một sơ đồ về mối quan hệ giao tiếp trong quá trình dịch cho thấy dịch giả vừa là người nhận vừa là người phát, vừa là kết thúc vừa là khởi đầu của hai chuỗi giao tiếp tách biệt nhưng liên kết:

Tác giả—Văn bản—Người nhận=Dịch giả—Văn bản—Người nhận

Như vậy, nghiên cứu dịch thuật đã vượt qua những sự phân biệt cũ vốn tìm cách hạ giá trị việc nghiên cứu và thực hành dịch bằng việc sử dụng những sự phân biệt về thuật ngữ như “khoa học so với sáng tạo.” Lý thuyết và thực hành gắn kết với nhau bền chặt, và không mâu thuẫn lẫn nhau. Sự hiểu biết về những quá trình dịch chỉ có thể có ích trong thực hành dịch và, do sản phẩm là kết quả của một hệ giải mã và mã hóa phức tạp trên các cấp độ ngữ nghĩa, cú pháp, và thực dụng, nó không nên được đánh giá theo một diễn giải thứ bậc đã lỗi thời về những gì tạo ra “sự sáng tạo.”

Lý lẽ ủng hộ nghiên cứu dịch thuật và bản thân dịch thuật được Octavio Paz tóm gọn trong một công trình ngắn của ông về dịch thuật. Ông cho rằng mọi văn bản là một phần của một hệ thống văn học có nguồn gốc từ và có liên quan đến những hệ thống khác đều là “bản dịch của bản dịch của bản dịch”:

Mỗi văn bản đều là độc nhất và, đồng thời, nó là bản dịch của một văn bản khác. Không văn bản nào là hoàn toàn nguyên bản do bản thân ngôn ngữ, trong bản chất của nó, đã là một bản dịch: thứ nhất, của thế giới phi ngôn ngữ và thứ hai, vì mỗi âm tiết và mỗi cụm từ đều là bản dịch của một âm tiết khác và một cụm từ khác. Tuy nhiên, lập luận này có thể được đảo ngược mà không hề mất đi chút giá trị nào: mọi văn bản đều là nguyên bản do mỗi bản dịch đều là riêng biệt. Mỗi bản dịch, đến một mức độ nào đó, đều là một phát minh và như vậy nó tạo thành một văn bản độc nhất.[1] 

Nguồn: Bassnett, Susan. “Science or ‘Secondary Activity’?” In Translation Studies (3rd edn). New York: Routledge, 2002. Pp. 44–6.

Bản dịch © 2016 Nguyễn Huy Hoàng.

Đọc thêm về lý thuyết dịch tổng quát:

  • Catford, J.C., A Linguistic Theory of Translation: An Essay in Applied Linguistics (London: Oxford University Press, 1965).
  • Guenthner, F. and Guenthner-Reutter, M. (eds), Meaning and Translation: Philosophical and Linguistic Approaches (London: Duckworth, 1978).
  • Lawendowski, B.P., ‘On Semiotic Aspects of Translation’ in T.Sebeok (ed.), Sight, Sound and Sense (Bloomington: Indiana University Press, 1978), pp. 264–82.
  • Levý, Jiří, ‘The Translation of Verbal Art’, in L.Matejka and I.R.Titunik (eds), Semiotics of Art (Cambridge, Mass.: MIT Press, 1976), pp. 218–27.
  • Ludskanov, A., ‘A Semiotic Approach to the Theory of Translation’, Language Sciences, 35, April 1975, pp. 5–8.
  • McFarlane, J., ‘Modes of Translation’, Durham University Journal, 14, 1953, pp. 77–93.
  • Newmark, P., ‘Twenty-three Restricted Rules of Translation’, The Incorporated Linguist, 12(1), 1973, pp. 9–15.
  • Nida, E., Towards a Science of Translating (Leiden: E.J.Brill, 1964).
  • Nida, E. and Taber, C., The Theory and Practice of Translation (Leiden: E.J. Brill, 1969).

[1] Octavio Paz, Traduccíón: literatura y literalidad (Barcelona: Tusquets Editor, 1971), p. 9.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on January 18, 2016 by in Dịch thuật and tagged .

Archives

Categories

%d bloggers like this: