Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Ocean Vuong: Tiếng Việt có một cách nhìn rất lạ về thế giới, rất thơ


ocean vuong.jpg

Photograph by Tom Hines

Sinh năm 1988 trên một cánh đồng lúa ở ngoại ô Sài Gòn, di cư sang Mỹ năm hai tuổi cùng sáu người thân nơi tất cả cùng sống trong một căn hộ chỉ có một phòng ngủ, và mất chín năm trời vật lộn với ngôn ngữ mới trước khi trở thành người đầu tiên biết đọc trong gia đình, Ocean Vuong vừa được trao giải T. S. Eliot, giải thưởng danh giá bậc nhất ở Vương quốc Anh, cho tập Night Sky With Exit Wounds (Trời đêm với những vết thương xuyên).

Vuong là nhà thơ thứ hai có tập thơ đầu được trao giải thưởng này, hai năm sau khi Sarah Howe, nhà thơ người Anh lai dòng máu Hoa, trở thành người đầu tiên với tập Loop of Jade.

Trước khi thông báo Vuong là người đoạt giải T. S. Eliot năm nay tại một buổi lễ được tổ chức ở bảo tàng Wallace Collection, London, sáng hôm 15 tháng Giêng, chủ tịch hội đồng giám khảo, nhà thơ Bill Herbert, gọi Night Sky With Exit Wounds là “tập thơ đầu tự tin một cách cuốn hút, sự xuất hiện dứt khoát của một tiếng nói quan trọng.” Ocean Vuong cũng là nhà thơ da màu duy nhất trong số mười tác giả lọt vào vòng chung khảo giải này năm nay.

Suy tư về hậu quả của cuộc chiến của Mỹ ở Việt Nam đối với ba thế hệ trong gia đình, Night Sky With Exit Wounds, được Copper Canyon xuất bản ở Mỹ năm 2016 với bìa là bức ảnh chụp Vuong ngồi giữa mẹ và dì, vốn đã mang lại cho anh giải Whitting cho thơ năm 2016, giải Thom Gunn năm 2017, giải Felix Dennis cho tập thơ đầu xuất sắc nhất năm 2017, và đồng thời lọt vào vòng chung khảo giải Kate Tufts Discovery và giải văn chương Lambda.

Ban đầu theo học marketing tại Đại học Pace với mong muốn hỗ trợ cho gia đình, Vuong đã bỏ sau ba tuần để theo đuổi ngành văn học Anh tại Brooklyn College, mặc dù bản thân anh không có một nền tảng văn chương vững chắc. Sau khi tốt nghiệp, anh làm việc ở một tiệm bánh và bắt đầu nhận được một số học bổng và tài trợ cho tác phẩm của mình, cho phép anh có đủ thời gian và tài chính để tập trung hoàn thành tập thơ đầu.

nswew.jpg

Bìa ấn bản Anh và Mỹ của tập Night Sky With Exit Wounds

Gồm gần bốn mươi bài thơ chia làm ba phần không mang đầu đề với kết cấu tương đối lỏng, đi từ quá khứ của gia đình ở Việt Nam với những bài thơ thường xuyên gợi lên các câu chuyện trong thần thoại Hy Lạp, đến tuổi thơ tha hương vắng mặt người cha—cha anh phải vào tù vì bạo hành vợ, và không lâu sau hai người ly dị—và cuối cùng là hành trình tự khám phá bản thân như một chàng trai trẻ đồng tính, Night Sky With Exit Wounds lập tức nhận được nhiều phản hồi tích cực sau khi xuất bản. Kate Kellaway của tờ Observer ví von nó như đường dẫn cho một cuộc đời nơi bạo lực và dịu dàng đụng độ. Như Vuong viết trong bài “Untitled (Blue, Green, and Brown): oil on canvas: Mark Rothko: 1952”:

                             Người ta nói bầu trời màu xanh
nhưng tôi biết nó là đen trông qua quá nhiều khoảng cách.

Trong khi đó, Michiko Kakutani của tờ New York Times nhận xét thơ của Vuong mang âm vọng chính xác đến căng thẳng trong tác phẩm Emily Dickinson, kết hợp với sự thấu hiểu âm thanh và nhịp điệu của từ ngữ giống như Gerard Manley Hopkins, nhờ đó tạo ra những hình ảnh bất ngờ và khiến sự im lặng trong thơ anh cũng có khả năng biểu đạt như từ ngữ.

“Và dưới những bài thơ ấy là một dòng sóng ngầm mang cảm xúc mạnh mẽ bắt nguồn từ sự chân thành và thẳng thắn của Ocean Vuong, và từ khả năng nắm bắt được những khoảnh khắc cụ thể bằng cả sự rõ ràng về hình ảnh lẫn cảm giác về sự mong manh của mọi thứ trên trần thế. Dù anh viết về chiến tranh, gia đình, hay tình dục thì vẫn luôn tồn tại một dự cảm về mất mát—được định hình bởi bạo lực, bởi sự hiểu lầm,” Kakutani viết.

Night Sky With Exit Wounds bắt đầu bằng một ngưỡng cửa bước vào tập thơ như bước vào trong cơ thể: “Trong cơ thể, nơi mọi thứ đều có giá,/ tôi là kẻ ăn mày.” Và, “Tôi chẳng biết cái giá/ của bước vào một bài ca—là đánh mất/ đường về.” Cơ thể sẽ còn tiếp tục xuất hiện nhiều lần trong tập thơ này, thể hiện sự mong manh của đời sống con người và thực tế ương ngạnh của cái chết, nhưng cũng cho thấy những khả năng của đam mê và dục vọng:

Giả sử bạn có thay đổi đời mình.
& cơ thể không chỉ là

một phần của đêm—bọc
bằng những vết bầm.

Cơ thể được tạo ra mềm mại
để giữ chúng ta

khỏi cô đơn.

Các chủ đề khác xuyên suốt tập thơ này còn trở lại với nhiều nhân vật liên tục bị ám ảnh bởi ký ức về quá khứ bạo lực của chiến tranh, bạo lực trong sự hiện diện của nó ở hiện tại, từ tiếng trực thăng đến tiếng súng AK-47 và Colt đến ngay những trận bạo hành trong gia đình:

Một người lính Mỹ ngủ với một cô nông dân Việt. Do đó mẹ tôi tồn tại. Do đó tôi tồn tại. Do đó không bom = không gia đình = không tôi.

Và trong bối cảnh đó là mối quan hệ giữa cha và con, đại dương như thực tế của những người tị nạn vượt biển và như ẩn dụ cho sự tái sinh và chuyển hóa, như cái tên Ocean (Đại dương) mà anh mang, tình yêu của người mẹ, cũng như sức mạnh của từ ngữ:

bằng cách ấn
chiếc bút này vào giấy, con đang chạm chúng ta
từ sự tuyệt chủng.

Với tiếng Việt là ngôn ngữ mẹ đẻ, Vuong có thể dùng nó để định hình ngôn ngữ mà anh viết bằng tiếng Anh. “Tiếng Việt giàu nhạc tính và ý nghĩa của từ có thể thay đổi tùy theo cách giọng lên xuống,” anh giải thích trong một bài phỏng vấn. “Nó có một cách nhìn rất lạ về thế giới, rất thơ. Cách nhìn ấy và cách nó tạo nên ẩn dụ—vì nếu không có từ ngữ để nói gì đó thì ta phải tự tạo ra—cho phép tôi tạo ra những hình ảnh cho riêng mình khi viết.”

Anh im lặng đến mức gần như là

ngày mai.

Sau khi đoạt giải Forward cho tập thơ đầu xuất sắc nhất năm ngoái, Vuong nói với tờ Guardian rằng có thể trong gia đình anh có chứng khó đọc, nhưng điều đó lại có ảnh hưởng tích cực lên việc viết của anh: “Tôi viết rất chậm và xem từ ngữ như những vật thể. Tôi luôn cố gắng tìm từ ngữ ở trong từ ngữ.” Anh viết trong bài “Logophobia” (Chứng sợ chữ):

        Tôi bước vào
đời mình
        cách từ ngữ
bước vào tôi—

bằng cách rơi
        xuyên qua
sự im lặng
        của cái mồm
này há rộng.

Hai bài thơ về người mẹ trong tập này đặc biệt cảm động. Trong “The Gift,” anh cho thấy một người mẹ vất vả trong việc đọc, nhưng dường như anh đã có thể nhận được nhiều hơn những gì mẹ anh có thể dạy, qua những bài hát và câu chuyện truyền miệng mà anh lớn lên cùng trong căn hộ nơi anh sống hồi nhỏ, với hình ảnh nhẹ nhàng của sợi tóc:

a b c a b c a b c

Bà không biết tiếp đến chữ cái gì.
Nên chúng tôi bắt đầu lại:

a b c a b c a b c

Nhưng tôi có thể thấy chữ cái thứ tư:
một sợi tóc đen—xổ ra
từ bảng chữ cái
& được viết
trên má bà.

Và bài thứ hai, “Headfirst,” qua giọng của người mẹ:

[C]on không được sinh
                           mà bò ra, đầu trước—
vào đói khát của bầy chó. Con ơi, bảo họ
                                              cơ thể là lưỡi dao được mài
               bằng những vết cắt.

Năm ngoái, Ocean Vuong đã hoàn thành chương trình thạc sĩ văn chương tại Đại học New York và hiện sống ở Massachusetts, nơi anh vừa bắt đầu công việc giảng dạy trong Chương trình M.F.A. tại Đại học Massachusetts, Amherst. Năm 2016, tờ Foreign Policy chọn anh vào danh sách 100 nhà tư tưởng toàn cầu vì đã “viết lại những ranh giới của chủ nghĩa dân tộc.”

Nhìn lại, các bài thơ trong Night Sky With Exit Wounds thể hiện một con người trước đây của Ocean Vuong trên hành trình văn chương của mình. “Tôi đã đạo cuộc đời mình để trao cho bạn cái tốt nhất của tôi,” anh viết. “Làm nhà văn về cơ bản là thể hiện và đối đầu với sự thất bại, vì không gì hoàn thiện trong lần đầu tiên, kể cả lần thứ hai hay thứ ba hay thứ bảy.”

“Tôi nhìn văn bản và bài thơ như một bức ảnh, như một cái gì đó còn đang lớn lên, và với tôi tập thơ này chỉ là một bức ảnh chụp một cái cây, và cái cây đã lớn vượt ra ngoài những gì được lưu lại trong sách,” anh nói tiếp. “Vậy nên cách duy nhất để nắm bắt nó một lần nữa là viết cuốn sách tiếp theo.” Và Vuong đang viết cuốn tiểu thuyết đầu tay của mình.

Giải T. S. Eliot, trao cho tập thơ mới xuất sắc nhất lần đầu tiên được xuất bản ở Vương quốc Anh hoặc Cộng hòa Ireland, được Poetry Book Society (PBS) thành lập năm 1993 và hiện được điều hành bởi Quỹ T. S. Eliot. Giải năm nay đi kèm với số tiền 25.000 bảng Anh.

Nguyễn Huy Hoàng

Nguồn: Tuổi Trẻ Cuối Tuần số 4 năm 2018.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

Information

This entry was posted on January 31, 2018 by in Văn hóa & Xã hội, Điểm sách.

Categories

Archives

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,666 other followers

%d bloggers like this: