Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Jorge Luis Borges: Cuộc phỏng vấn cuối cùng


Jorge Luis Borges.jpg

Jorge Luis Borges talks in his Buenos Aires apartment on Nov. 20, 1981 (AP)

Jorge Luis Borges (1899–1986) là nhà văn người Argentina. Ít lâu trước khi qua đời, ông có cuộc phỏng vấn cuối cùng trong đời với nhà báo Gloria López Lecube trên đài La Isla FM năm 1985. Nó được dịch sang tiếng Anh và in lần đầu trong Borges, Jorge Luis Borges: The Last Interview and Other Conversations, ed. Gloria López Lecube, trans. Kit Maude (Melville House, 2013). Dưới đây là một phần của cuộc phỏng vấn này.

Kỷ niệm 30 năm ngày Borges qua đời, 14 tháng 6, 1986–14 tháng 6, 2016.

Cuộc phỏng vấn cuối cùng

LÓPEZ LECUBE: Bên cạnh viết và được đọc cho nghe những cuốn sách ưa thích của mình, ông còn cảm thấy cần phải làm gì?

BORGES: Tôi thích du lịch, tôi muốn có một cảm nhận về các quốc gia, và hình dung chúng; rất có thể không chính xác bởi vì…

LÓPEZ LECUBE: Vậy người đi cùng sẽ mô tả chúng cho ông?

BORGES: Phải, tôi đi cùng María Kodama [thư ký văn học, sau này là vợ và người thừa kế di sản của Borges], cô ấy mô tả cho tôi còn tôi thì hình dung, dĩ nhiên một cách tồi tệ.

LÓPEZ LECUBE: Ông hình dung chúng có màu sắc?

BORGES: Phải, thường thì thế, tôi mơ cũng có màu sắc, nhưng khi tôi mơ như thế chúng lại quá sặc sỡ. Nhưng trong những lúc tỉnh, ví dụ như lúc này, vây quanh tôi là một màn sương, nó sáng, đôi lúc hơi xanh, đôi lúc xám, còn hình bóng thì rất không rõ nét. Màu cuối cùng ở lại bên tôi là vàng. Tôi đã viết một cuốn, Màu vàng của hổ, trong đó—nó là thơ—tôi nói, tôi nghĩ là khá chính xác, rằng màu sắc đầu tiên mà tôi nhìn thấy là màu vàng lông hổ. Tôi từng dành hàng giờ ngắm những con hổ trong sở thú, và khi mắt tôi bắt đầu mờ đi màu sắc duy nhất còn lại bên tôi là vàng, nhưng giờ tôi đã mất cả nó. Những màu đầu tiên tôi mất đi là đen và đỏ, tức là tôi sẽ không bao giờ ở trong bóng tối. Đầu tiên nó có đôi chút khó chịu. Khi ấy tôi vẫn còn những màu khác; lục, lam và vàng, nhưng rồi lục và lam phai dần thành nâu rồi màu vàng biến mất. Giờ thì không còn màu sắc nào, chỉ còn ánh sáng và chuyển động.

LÓPEZ LECUBE: Ông từng nói mù lòa là một món quà được trao cho ông để mọi người yêu quý ông.

BORGES: Tôi cố gắng nghĩ như thế, nhưng tin tôi đi…

LÓPEZ LECUBE: Nó không khiến ông tức giận sao?

BORGES: Tin tôi đi: những lợi ích của mù lòa đã bị cường điệu rất nhiều. Nếu có thể nhìn, tôi sẽ không bao giờ ra khỏi nhà, tôi sẽ ở nhà đọc rất nhiều cuốn sách quanh mình. Giờ thì chúng xa tôi như Iceland vậy, mặc dù tôi đã đến Iceland hai lần và sẽ không bao giờ chạm đến những cuốn sách của mình. Thế nhưng, đồng thời, việc không thể đọc cũng buộc tôi…

LÓPEZ LECUBE: Kết nối với thế giới?

BORGES. Không, không phải kết nối với thế giới, không. Nó buộc tôi mơ và tưởng tượng. Không, tôi nhận biết thế giới chủ yếu thông qua người khác.

[…]

LÓPEZ LECUBE: Ông có nhớ mặt mình, cơ thể hay bàn tay mình trông thế nào không?

BORGES: Không.

LÓPEZ LECUBE: Ông có sờ lên mặt mình không? Bằng tay?

BORGES: Dĩ nhiên, trước hoặc sau khi cạo râu, nhưng không nhiều. Ai mà biết ông già đang nhìn tôi qua gương kia như thế nào? Dĩ nhiên tôi không thể thấy anh ta. Có lẽ tôi sẽ không nhận ra mình qua gương (mà dĩ nhiên tôi không còn nữa); lần cuối cùng tôi thấy mình là khoảng năm 1957. Tôi sợ mình đã thay đổi quá nhiều; một cảnh quan nhúm nhó, không nghi ngờ gì.

[…]

LÓPEZ LECUBE: Ông cảm thấy thế nào khi đi trên phố? […]

BORGES: Tôi cảm thấy được bao quanh bởi tình bạn; tình bạn hào phóng, không thể giải thích. Mọi người thích tôi, tôi không biết tại sao. Tôi không giải thích được; phần lớn người ta đều chưa đọc những cái tôi viết. Những tình bạn ấy bí ẩn nhưng cũng bí ẩn một cách kỳ diệu, như thể tôi là một di tích. Khi đến Texas, năm ’61, cùng mẹ, tôi thấy rất lạ sao người ta rất coi trọng tôi, tôi tự hỏi sao lại có thể như thế. Tôi nghĩ mình đã tìm ra câu trả lời; tôi nghĩ, “Đương nhiên!” Tôi sáu mươi hai tuổi, người ta nói thế là già, tôi không nghĩ mình thực sự già; với mình tôi còn trẻ, nhưng người khác nghĩ tôi đã già. Thế đấy, tôi là một lão già, sáu mươi hai tuổi, tôi là một nhà thơ, tôi bị mù, và điều đó khiến tôi có gì đó giống như một Milton, giống như một Homer. Và dĩ nhiên tôi là người Nam Mỹ, xa lạ với Texas, với họ tôi là một dạng người Mexico, và đó là những con bài cứng trong tay tôi, những con bài có lợi cho tôi, tách biệt khỏi những gì tôi viết, vốn chưa được dịch. Thế nên tôi cảm thấy tự tin với việc mình là một nhà thơ Nam Mỹ già cả và mù lòa, nhưng ở Buenos Aires tôi chưa từng được để ý; người ta rất, rất lố bịch ở Buenos Aires và chỉ chú ý đến tôi khi họ phát hiện ra tôi từng được trao giải, Giải Formentor, của các nhà biên tập châu Âu. Thế là đột nhiên họ nhận ra tôi ở đó. Cho đến lúc ấy tôi vẫn là Người vô hình của [H. G.] Wells, tức là thoải mái hơn, nhưng đột nhiên họ bắt đầu chú ý đến tôi.

LÓPEZ LECUBE: Điều gì xảy ra khi họ bắt đầu chú ý hơn đến ông? Đặc biệt là với sự nhút nhát đặc trưng của ông?

BORGES: Sự nhút nhát của tôi thực ra đã trở nên ngày càng nghiêm trọng theo thời gian, cũng như nỗi sợ phát biểu trước công chúng: Lần đầu tôi ít sợ hơn bây giờ bởi có thể nói tôi là cựu chiến binh của cơn hoảng loạn.

LÓPEZ LECUBE: Hoảng loạn? Ông cảm thấy thế nào khi đứng trước khán giả?

BORGES: Giờ thì tôi rất sợ, nhưng dĩ nhiên cơn mù lòa của tôi có thể là một rào chắn: bạn bè tôi sẽ bảo chẳng có ai đến, căn hội trường trống, nhưng tôi biết họ bảo thế là để giảm bớt sự căng thẳng của tôi. Rồi thỉnh thoảng tôi bước vào hội trường, nghe tiếng vỗ tay và nhận ra bạn bè tôi đã lừa mình một cách hào hiệp và tôi bắt đầu cảm nhận được cơn trầm uất ấy lần nữa.

LÓPEZ LECUBE: Nhưng ông phát biểu rất dễ dàng…

BORGES: Không, không, không, tin tôi đi, nó rất khó, tôi thấy viết cho bản thân mình đặc biệt khó.

LÓPEZ LECUBE: Borges, ông hình dung cái chết của mình ra sao?

BORGES: À, tôi đang rất sốt ruột chờ đợi nó, người ta bảo tôi nó sẽ đến nhưng tôi có cảm giác như thể nó sẽ không đến, tôi sẽ không chết. Spinoza bảo chúng ta đều cảm thấy bất tử, đúng thế, nhưng không phải như những cá nhân, tôi nghĩ thế, mà bất tử một cách phiếm thần, một cách thần thánh. Khi sợ hãi, khi mọi việc không diễn ra tốt đẹp, tôi nghĩ, “Sao mình phải quan tâm chuyện gì sẽ đến với một nhà văn Nam Mỹ, ở một đất nước mất mát như Cộng hòa Argentina cuối thế kỷ hai mươi? Tôi có thể quan tâm điều đó như thế nào khi vẫn còn cuộc hành trình của cái chết đang chờ trước mắt, mà đó có thể là sự hủy diệt; đó có thể là cái tốt nhất, có thể là sự lãng quên…”

LÓPEZ LECUBE: Hoặc có thể là khởi đầu của một hành trình…

BORGES: Có thể, nhưng tôi hy vọng không phải. Tôi mong nó là kết thúc. Tôi đang nghĩ về một câu chuyện về chính điều này, về một người đàn ông dành cả đời mình chờ đợi cái chết trong hy vọng rồi hóa ra anh ta vẫn tiếp tục sống và vô cùng thất vọng. Nhưng cuối cùng rồi anh ta cũng làm quen được với cuộc sống sau khi chết của mình, như đã làm quen với cuộc sống trước, một cuộc sống luôn khó khăn.

[…]

LÓPEZ LECUBE: Ông từng nói ông thà làm một người khác, không phải Jorge Luis Borges…

BORGES: Phải, câu ấy là đạo văn; hồi còn nhỏ tôi đọc được nó trong một cuốn sách của Papini. Nó có nhan đề El piloto ciego và nói có một người muốn trở thành người khác và dĩ nhiên anh ta nghĩ mình là người duy nhất muốn trở thành người khác, nhưng tất cả chúng ta đều muốn trở thành người khác.

LÓPEZ LECUBE: Ông thì sao? Ông muốn trở thành ai?

BORGES: [Ngập ngừng.] Không, tôi phải từ bỏ bản thân để trở thành Borges, tôi không hình dung ra được một vận mệnh khác cho mình.

LÓPEZ LECUBE: Ông không hình dung được mình là người khác?

BORGES: Không, không. Hoặc trong một thế kỷ khác.

LÓPEZ LECUBE: Một đất nước khác?

BORGES: Một đất nước khác, phải. Tôi từng sống ở Thụy Sĩ, tôi muốn chết ở Thụy Sĩ, tại sao không? Tôi là cựu sinh viên ở Geneva, bằng cấp duy nhất của tôi là cử nhân từ trường ở Geneva, tất cả những cái khác đều là danh dự; tôi được trao tặng.

LÓPEZ LECUBE: Nghề nghiệp của ông ở Thụy Sĩ là gì?

BORGES: Định mệnh duy nhất của tôi là văn học. Tôi đọc tiểu sử của Milton và Coleridge. Có vẻ như họ đều biết mình sẽ trở thành nhà văn ngay từ đầu.

LÓPEZ LECUBE: Khi nào ông nhận ra điều đó?

BORGES: Tôi nghĩ mình luôn biết. Có thể vì cha tôi có ảnh hưởng lên tôi; tôi lớn lên trong thư viện của cha mình, tôi đến trường, nhưng điều đó không mấy quan trọng, chị có nghĩ thế không? Tôi thực sự lớn lên trong thư viện của cha mình. Tôi luôn biết đó sẽ là định mệnh của mình, ở giữa những cuốn sách, đọc chúng, nhưng có vẻ tôi viết cũng là do ảnh hưởng.

[…]

LÓPEZ LECUBE: Ông tham gia vào các sự kiện chính trị như thế nào, ông lên tiếng về chế độ độc tài quân sự như thế nào?

BORGES: Bởi vì tôi vẫn nhận được những tin buồn như thế, và tôi biết mình ở một vị trí khá khó động đến. Tôi có thể lên tiếng chống lại quân đội, chống lại chiến tranh, mà không gặp bất cứ mối nguy hiểm nào.

LÓPEZ LECUBE: Ông đã lên tiếng.

BORGES: Tôi đã lên tiếng.

LÓPEZ LECUBE: Người khác thì có thể không.

BORGES: Nhưng đó là trách nhiệm của tôi, tôi làm điều đó vì những lý do đạo đức. Tôi chưa đọc một tờ báo nào trong cả đời mình; tin tức đến với tôi một cách gián tiếp nhưng chắc chắn. Ví dụ những người mẹ và người bà của Plaza de Mayo đã đến nhà tôi, có thể con cháu họ là khủng bố, có thể chúng đã nhận được những gì chúng đáng nhận được, nhưng giọt nước mắt của những người phụ nữ ấy là thật, họ không diễn, không kích động, tôi thấy điều đó, và thế là tôi lên tiếng. Đó là trách nhiệm của tôi, nhiều người khác cũng lên tiếng… đúng thế.

LÓPEZ LECUBE: Ông có nói dối không, Borges?

BORGES: Không tự nguyện. Nhưng tôi có thể nói dối, ngôn ngữ rất hạn chế so với những gì chúng ta nghĩ và cảm nhận đến mức chúng ta buộc phải nói dối, bản thân từ ngữ là dối trá. Stevenson nói rằng trong năm phút cuộc đời của bất cứ con người nào cũng có những chuyện diễn ra mà tất cả vốn từ và tài năng của Shakespeare cũng không thể nào mô tả được thỏa đáng. Ngôn ngữ là một công cụ vụng về và điều đó có thể buộc người ta phải nói dối. Nói dối có chủ đích? Không. Tôi luôn cố không nói dối.

LÓPEZ LECUBE: Ông nói dối khi nào? Ông không nói dối trước giới nhà báo.

BORGES: Không, tôi rất ngây thơ trước nhà báo. Mọi người chúc mừng khiếu hài hước và sự mỉa mai của tôi. Theo tôi biết thì chưa bao giờ tôi mỉa mai cả, tôi không thể; sự mỉa mai làm tôi kiệt sức. Nếu tôi nói xấc láo, mọi người sẽ nói, “Thật tuyệt vời, lời mỉa mai đáng yêu”; “Lời nhạo báng kỳ diệu.” Nhưng tôi chưa từng chế nhạo ai.

[…]

LÓPEZ LECUBE: Khi được trao giải ông có còn cảm giác mình từng có khi lên sân khấu nhận giải ở trường tiểu học không?

BORGES: Có lẽ không quá sống động, nhưng tôi có cảm thấy gì đó, bởi vì trẻ con ấn tượng nhiều hơn trước cuộc đời. Ký ức thời thơ ấu của tôi rất sống động.

LÓPEZ LECUBE: Nhưng ông vẫn thấy hứng thú trước giải thưởng? Chúng vẫn có một tác động lên ông?

BORGES: Phải.

LÓPEZ LECUBE: Hoặc ông đã mệt vì giải thưởng?

BORGES: Không, không. Tôi nghĩ “¡Caramba! Lại một nhóm người nữa, lại một nhóm người rộng lượng, nhầm lẫn nữa…”

LÓPEZ LECUBE: Nhớ đến Borges.

BORGES: Phải, nhớ đến tôi.

LÓPEZ LECUBE: Nhưng ông vẫn nói ông thích mình bị quên lãng. Tại sao ông muốn bị chúng tôi quên lãng? Bị tôi quên lãng? Khi tôi sinh ra ông đã tồn tại trên đời…

BORGES: Có thể là đã có đủ những ký ức rồi, chị có nghĩ thế không? Chắc chắn đã có quá nhiều sách được viết, chúng ta gần như chắc chắn có đủ chỉ với một trong nhiều nền văn học khác nhau, có thể có quá nhiều. Tôi dạy văn học Anh trong hai chục năm, ở Trường Triết học và Văn học, và luôn luôn nói: “Tôi không thể dạy các bạn một nền văn học vô hạn mà tôi biết rất ít về nó, nhưng tôi có thể dạy các bạn tình yêu, không phải dành cho nền văn học mà tôi không biết, mà dành cho một số nhà văn, không, có lẽ chừng ấy là quá nhiều, có lẽ một số cuốn sách thôi, có lẽ một đoạn văn lẻ thôi.” Và đó là quá nhiều đối với tôi. ♦

Copyright © 1985, 2013 María Kodama & Gloria López Lecube | Bản dịch © 2016 Nguyễn Huy Hoàng.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on June 13, 2016 by in Phỏng vấn and tagged .

Categories

Archives

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,505 other followers

%d bloggers like this: