Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Cuộc trò chuyện với người chết


HistoryofReading

Đây là lời giới thiệu ấn bản mới của cuốn A History of Reading (Penguin Books, 2014) của nhà văn, dịch giả người Canada gốc Argentina Alberto Manguel.

Cuộc trò chuyện với người chết

Đối với tôi, việc đọc luôn là một loại bản đồ thực tế. Cũng như các độc giả khác, tôi có niềm tin tuyệt đối vào khả năng là việc đọc đã vẽ nên thế giới của tôi. Tôi biết rằng trong một trang nào đó trên kệ sách, đang nhìn chằm chằm vào tôi, là câu hỏi mà tôi đang phải đấu tranh, được viết ra từ lâu bởi một người có thể còn không biết đến sự tồn tại của tôi. Quan hệ giữa độc giả và sách là mối quan hệ đã loại bỏ mọi rào cản về thời gian và không gian, và cho phép thứ mà nhà văn Francisco de Quevedo từ thế kỷ 17 đã gọi là “cuộc trò chuyện với người chết.” Qua những cuộc trò chuyện đó, tôi được bộc lộ. Chúng định hình tôi và cho tôi một sức mạnh huyền diệu nào đó.

Chỉ vài thế kỷ sau khi chữ viết ra đời, khoảng sáu ngàn năm trước, trong một góc bị lãng quên của vùng Lưỡng Hà, một số ít những người sở hữu khả năng giải mã chữ viết được gọi là những thầy thông giáo (scribe), chứ không phải là người đọc (reader). Có lẽ lý do của điều này là để thêm phần nhấn mạnh vào sự vĩ đại nhất trong những tài năng của họ: khả năng truy cập vào kho lưu trữ của bộ nhớ con người và giải cứu từ quá khứ tiếng nói của những kinh nghiệm của chúng ta. Từ những khởi đầu xa xôi đó, sức mạnh của độc giả được tạo nên trong các xã hội của họ bằng những cách thức đáng sợ: vì có mưu mẹo mang lại cuộc sống hiện tại một thông điệp từ quá khứ, vì tạo ra những không gian bí mật mà không ai khác có thể xâm nhập trong khi ta đọc, vì có khả năng định nghĩa lại vũ trụ và nổi dậy chống lại sự bất công, tất cả chỉ với phương tiện là một trang sách nào đó. Chúng ta, những độc giả, có được khả năng đó, và có thể chúng giúp giải cứu chúng ta khỏi sự hạ tiện và ngu dốt mà có vẻ chúng ta thường xuyên lên án.

Thế nhưng sự tầm thường lại là điều hấp dẫn. Để ngăn cản mình khỏi việc đọc, chúng ta sáng tạo ra những chiến lược phân tâm, biến chúng ta thành những người tiêu dùng háo ăn mà với họ thì cái mới lạ chứ không phải ký ức mới là điều cần thiết. Chúng ta tưởng thưởng sự tầm thường và tham vọng tiền tài trong khi tước đi sự danh giá của hành động trí tuệ, chúng ta thay thế những quan niệm đạo đức và thẩm mỹ bằng những giá trị tài chính đơn thuần, và chúng ta đề xuất những món giải trí mang đến sự hài lòng tức thời và ảo vọng về cuộc trò chuyện trên quy mô toàn cầu thay vì thách thức thú vị và tốc độ chậm đến hòa nhã của việc đọc. Chúng ta phản đối in ấn truyền thống bằng cách ủng hộ màn hình điện tử, và chúng ta thay thế những thư viện sách giấy, bắt rễ từ thời gian và không gian, bằng những mạng lưới gần như vô hạn có chất lượng khét tiếng nhất là tính tức thời và tính choáng ngợp.

Những sự đối lập như vậy không phải là mới. Cuối thế kỷ 15, ở Paris, trên cùng trong những tháp chuông cao nơi Quasimodo ẩn mình, trong căn phòng của tu sĩ với chức năng là cả nơi nghiên cứu và phòng thí nghiệm giả kim, phó giám mục Claude Frollo đặt một tay lên tập sách in đặt trên bàn, còn tay kia chỉ vào những đường nét Gothic của Nhà thờ Đức Bà mà ông có thể nhìn xuống qua cửa sổ. “Thứ này,” ông mục sư bất hạnh nói, “sẽ giết chết thứ kia.” Theo Frollo, một người sống cùng thời Gutenberg, sách in sẽ phá hủy công trình-sách kia; máy in chữ sẽ đặt dấu chấm hết cho kiến trúc thời trung cổ mà mỗi cột trụ, mỗi vòm cửa, mỗi cánh cửa đều là một văn bản có thể và phải được đọc.

Ngày nay chúng ta đều biết lời tiên tri đó tất nhiên là một sai lầm. Năm thế kỷ sau, và nhờ sách in, chúng ta được tiếp cận kiến thức của những kiến trúc sư thời trung cổ, được Viollet-le-Duc và Viollet-le-Duc phê bình, và được Le Corbusier và Frank Gehry tái tưởng tượng. Frollo sợ rằng công nghệ mới sẽ tiêu diệt công nghệ cũ; nhưng ông quên rằng khả năng sáng tạo của chúng ta là phi thường và chúng ta luôn có thể tìm ra công dụng cho một công cụ mới. Chúng ta không thiếu tham vọng.

Những người tạo nên sự đối lập giữa công nghệ hiện đại và công nghệ in ấn truyền thống đang duy trì ảo tưởng của Frollo. Họ muốn chúng ta tin rằng sách – một công cụ hoàn hảo như bánh xe hay lưỡi dao, có khả năng lưu trữ ký ức và kinh nghiệm, một công cụ thật sự mang tính tương tác, cho phép chúng ta được bắt đầu và kết thúc một đoạn văn bản ở bất kỳ chỗ nào ta muốn, được chú thích bên lề những trang sách, được đọc theo một nhịp điệu tùy ý – sẽ bị loại bỏ trước công cụ mới. Những sự lựa chọn không khoan nhượng như vậy dẫn đến chủ nghĩa cực đoan kỹ trị. Trong một thế giới thông minh, các thiết bị điện tử và sách in cùng chia sẻ không gian trên bàn làm việc của chúng ta và cung cấp cho mỗi người một phẩm chất và khả năng đọc khác nhau. Mạch văn, dù là trong tư tưởng hay trong vật chất, mới là điều quan trọng, như hầu hết độc giả điều biết.

Một lúc nào đó trong những thế kỷ đầu sau công nguyên, một văn bản đầy tò mò mà dường như là tiểu sử của Adam và Eva đã xuất hiện. Độc giả luôn thích thú với việc tưởng tượng một thời tiền sử hoặc một phần tiếp theo cho những câu chuyện yêu thích của họ, và những câu chuyện trong Kinh Thánh không phải là ngoại lệ. Lấy một vài trang trong Sách Sáng Thế làm xuất phát điểm đưa chúng ta đến với những người tổ tiên huyền thoại, một thầy thông giáo vô danh đã kể lại những cuộc phiêu lưu và (phần lớn là) những rủi ro sau khi bị đuổi khỏi Vườn Địa Đàng. Cuối cuốn sách, trong một trong những nút xoắn hậu hiện đại rất phổ biến trong nền văn học sơ khai của chúng ta, Eva nhờ con trai Seth viết nên câu chuyện thực sự về cuộc sống của cha mẹ ngài: cuốn sách mà độc giả cầm trong tay chính là câu chuyện ấy. Điều mà Eva nói với Seth là: “Nhưng nghe ta nói, con trai của ta! Tạc nên những phiến đá và đất sét, và viết lên trên đó toàn bộ cuộc đời của ta và của cha con, cùng tất cả những gì con đã nghe và nhìn thấy từ chúng ta. Nếu Đức Chúa phán xét cuộc đời chúng ta bằng nước thì những phiến đất sét sẽ tan đi còn những phiến đá sẽ còn ở lại; nhưng nếu bằng lửa thì những phiến đá sẽ nứt vỡ còn những phiến đất sét sẽ được nung cứng.” Eva đã sáng suốt không chọn giữa những phiến đá và những phiến đất sét: nội dung có thể như nhau, nhưng mỗi chất liệu mang đến cho nội dung đó một phẩm chất khác nhau, và Eva muốn có cả hai.

Đã gần hai mươi năm trôi qua kể từ khi tôi hoàn thành (hoặc bỏ bê) A History of Reading. Lúc đó, tôi nghĩ tôi đang khám phá hành động đọc, những đặc điểm nhận thức của kỹ xảo đó và làm thế nào chúng ra đời. Tôi không biết rằng thực ra tôi đang khẳng định một thứ quyền của chúng ta trong vai trò là độc giả trong việc theo đuổi thiên hướng (hay đam mê) đằng sau những mối quan tâm về kinh tế, chính trị, và kỹ thuật, trong một vương quốc tưởng tượng, vô biên, nơi độc giả không buộc phải chọn mà có được tất cả, cũng như Eva. Văn học không phải giáo điều: nó mang đến những câu hỏi, không phải là những câu trả lời thuyết phục. Thư viện về bản chất là nơi chốn của tự do trí tuệ: bất cứ sự áp đặt nào lên chúng đều là của chính chúng ta. Việc đọc là, hoặc có thể là, những phương tiện kết thúc mở mà qua đó chúng ta biết thêm một chút về thế giới và về bản thân mình, không phải thông qua những sự đối lập mà là thông qua việc nhận thức những từ ngữ được gửi đến cho mỗi người, từ rất xa, và từ rất lâu. ♦

Alberto Manguel, New Year’s Day, 2014 | Bản dịch © 2015 Nguyễn Huy Hoàng.

Advertisements

4 comments on “Cuộc trò chuyện với người chết

  1. mrsleestranger
    July 14, 2015

    Anh có thể cho em cuốn này được ko ạ? email của em là levananh.hanu@gmail.com.
    Em cảm ơn anh ạ!

    Like

  2. Hong-Anh Nguyen
    July 16, 2015

    “Trò chuyện với người chết” chứ bạn?

    Tự dưng tớ nhớ đến mấy câu linh tinh ngày xưa viết chơi:

    May work be my only joy
    And whiskey my only lover
    Dead people my only friends
    And chocolate my only pain

    Trong ấy, câu thứ ba cũng là ám chỉ việc đọc sách của mấy ông bà đã chết đó :P.

    Liked by 1 person

  3. Minh Anh
    July 16, 2015

    Anh ơi nếu có thể anh có thể cho em xin bản dịch được không ạ.
    Đây là email của em: keshi.kurenai@gmail.com
    Em cảm ơn nhiều ạ.

    Like

  4. Bà Tám
    July 17, 2015

    Không ngờ là quyển sách này cũng có ở thư viện địa phương của tôi. Tôi sẽ tìm đọc thử.

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on July 14, 2015 by in Tiểu luận, Văn hóa & Xã hội and tagged .

Categories

Archives

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,495 other followers

%d bloggers like this: