Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Tim Parks: Tôi đọc thế nào


Nguồn: Tim Parks, “How I Read,” The New York Review of Books, Dec. 18, 2014.
Nguyễn Huy Hoàng lược dịch.

Illustration by Clifford Harper/Agraphia.co.uk

Tim Parks (1954–) là nhà văn, nhà phê bình văn học, và dịch giả tiếng Ý người Anh. Ông hiện là phó giáo sư ngành văn học và dịch thuật tại Đại học IULM, Milan.

Làm thế nào chúng ta có thể đọc tốt hơn? Gần đây tôi có gợi ý về giá trị của việc đọc cùng một cây bút trong tay, sẵn sàng đánh dấu lại trang sách bất cứ lúc nào. Đến lượt tôi lại nhận được rất nhiều email từ các độc giả than phiền rằng ngay cả làm như thế rồi họ vẫn cảm thấy con chữ như trôi đi cả. “Hãy bày chúng tôi cách ngài đọc và đánh dấu một cuốn tiểu thuyết,” không chỉ một độc giả thách thức.

Xem nào, tôi không muốn tỏ ra quá kẻ cả. Chúng ta đọc ở nhiều nơi khác nhau, nhiều bối cảnh khác nhau, tôi đọc Proust hay Woolf, hay Lydia Davis hay J. M. Coetzee, không và không nên có nghĩa là bạn cũng thế. Mặt khác tôi tin đọc là một kỹ năng chủ động, thậm chí là một nghệ thuật, chắc chắn không phải là vấn đề hấp thụ thụ động. Borges thường nhận xét rằng ông đầu tiên và trước hết là một người đọc chuyên nghiệp, chứ không phải nhà văn, và ông coi tuyên bố đó là tự hào, không phải là thú nhận; chắc chắn những bài tiểu luận tuyệt vời của ông về các nhà văn khác, thành quả của việc đọc nói trên, ít nhất cũng là thành tựu tốt đẹp không kém gì những tác phẩm của chính ông. Vậy nếu đọc là một kỹ năng thì phải có những kỹ thuật và công cụ cho mọi chúng ta sử dụng hoặc thử, ngay cả khi mỗi người vận dụng theo một cách.

Kinh nghiệm là quan trọng. Không ai sinh ra đã là một người đọc tốt. Nếu bạn viết thật nhiều thì rồi hiển nhiên bạn sẽ trở nên tò mò hơn về những tác dụng nhất định có thể đạt được hay tránh được và với sự chuyên cần nhẫn nại qua nhiều năm giác quan của bạn sẽ thêm nhạy cảm. Đối với tôi thì dịch thuật rất quan trọng. Tôi chuyển đến Ý từ năm 25 tuổi. Sống trong ngôn ngữ thứ hai, tôi ngày càng nhận ra cách ngôn ngữ điều khiển và định hình tư duy. Dịch và giảng dạy dịch thuật buộc tôi phải liên tục tách ngôn ngữ thành nhiều mảnh để rồi ghép lại trong tiếng nói của riêng mình. Tôi trở nên nhận thức rõ các yếu tố về văn phong, phải chi bởi cảm thấy căng thẳng giữa thói quen của tác giả và của riêng mình. Dịch văn bản cùng các sinh viên, tôi cũng được lợi từ việc được khám phá tất cả những gì họ thấy nhưng tôi thì không.

Điều này sẽ chẳng ích gì nhiều đối với những người không viết, dịch, hay giảng dạy. Thế nên để trân trọng lời hứa với những độc giả đã viết thư gửi tôi, cho phép tôi thử nói đôi lời về cách tôi đọc một cuốn tiểu thuyết.

Khi đi sâu vào những trang đầu, câu hỏi đầu tiên trong tôi là những phẩm chất hay giá trị nào là quan trọng nhất với tác giả này, hay ít nhất là trong phạm vi cuốn sách này? Tôi bắt đầu cuốn Tazaki Tsukuru không màu và những năm tháng hành hương của Murakami và lập tức đó là một cậu thanh niên bị loại ra khỏi một nhóm bạn mà không rõ tại sao; những rủi ro đã đẩy cậu vào cơn trầm cảm mà dường như không tương xứng với những tổn hại. Thế rồi tôi bắt đầu tìm kiếm mọi thứ liên quan tới cộng đồng và thân thuộc, tới quan hệ của cá nhân với cộng đồng, tới sự cô đơn và đồng hành. Tôi gạch chân bất cứ từ nào rơi vào trường từ vựng này. Là cộng đồng tích cực hay tiêu cực hay cả hai? Bị tẩy chay khỏi nhóm có lợi ích nào không ngay cả khi nó vô cùng đau đớn? Cô đơn và trầm cảm có tạo nên sức mạnh và sáng tạo? Cuốn sách có tự uốn nó theo tâm thế của cậu thanh niên bị rũ bỏ?

Hoặc tôi bắt đầu với một cuốn tiểu thuyết của Hemingway và lập tức tôi gặp những người dám chấp nhận rủi ro, tự buộc mình theo những hành động dũng cảm, những hành động độc lập trong một thế giới được mô tả là nguy hiểm và chẳng màng chi đến số phận con người. Tôi tự hỏi liệu can đảm có được coi là quan trọng hơn chỉ đúng đắn và tốt đẹp, quan trọng hơn trở thành người chiến thắng, quan trọng hơn tình đồng chí. Đó có phải giá trị thống trị? Tôi đang tìm kiếm cách mỗi nhân vật tự đặt mình trong mối liên hệ với lòng dũng cảm. Giả mà bạn đang đọc một cuốn e-book thì tìm kiếm một từ khóa quả là thú vị: sợ hãi, sức mạnh, chẳng hạn thế trong tác phẩm này, một mình, cô đơn, bạn bè, trong tác phẩm của Murakami. Bạn có thể xem tất cả cách sử dụng những từ ngữ này và xem nó được gắn với ai. Chắc chắn sách điện tử cung cấp cho người đọc những công cụ mới để thấu hiểu một cuốn tiểu thuyết.

Bầu không khí cảm xúc đằng sau câu chuyện này là gì? Đó là câu hỏi giả sử tôi đang đặt ra – và những cuộc tranh luận hệ quả phát sinh từ bầu không khí đó là gì? Khi tôi bắt đầu đọc Coetzee hay Marilynne Robinson thì nó nhanh chóng có vẻ  tập trung vào cái thiện và ác, tìm cách hướng thiện trong khi nhận ra được lực đẩy về phía tội lỗi. Nhưng giọng điệu của hai nhà văn này lại gần như hoàn toàn khác nhau. Tại sao? Một lần nữa tôi tìm tất cả từ và cụm từ có liên quan đến những phẩm chất này và đặt chúng trong mối tương quan. Khi đọc Muriel Spark tôi lập tức đứng lên chống lại những kẻ thống trị và dối lừa nhau. Cuộc sống là một cuộc đấu tranh, một cuộc thi. Mỗi tiểu thuyết của Spark là một cuộc chiến để xem cuối cùng ai là kẻ sống sót. Và tôi muốn biết trong mỗi cuộc chiến tôi bị lôi kéo về bên nào và tại sao. Chẳng mấy lâu sự thật lộ ra người duy nhất thực sự chiến thắng lại là Muriel Spark.

Nhận thức được giá trị xoay quanh câu chuyện được sắp đặt không phải dễ dàng gì; tôi có thể đổi ý hai hay ba lần. Nhưng cứ cho là nỗ lực làm điều đó lại cho tôi thêm những thứ để kiếm tìm. Bước tiếp theo là xem xét mối quan hệ giữa những trường lực này – sợ hãi/can đảm, thuộc về/loại trừ, thống trị/phục tùng, và văn phong của cuốn sách, cách triển khai cốt truyện. Tác giả cố gắng thu hút tôi vào thế giới tinh thần của nhân vật thông qua tác phẩm của họ, thông qua các cuộc trò chuyện với tôi ra sao?

Per Petterson mở đầu cuốn Out Stealing Horses bằng việc mô tả một con chim lao vào cửa sổ nhà chòi của người dẫn truyện và lảo đảo rơi xuống tuyết giữa tối. Ấm áp bên trong, lão Trond Sander nói, “Ta không biết họ muốn thứ gì ta có.” Thế giới tự nhiên là một điều bí ẩn, có thể là một mối đe dọa. Va chạm, người chết, cái rét buốt là những chuẩn mực. Độc giả lập tức biết rằng sẽ có điều gì không ổn xảy ra, và thảm họa sẽ đến như một bí ẩn. Chúng ta lo lắng cho Trond, thậm chí cho cả chính mình.  Chẳng bao lâu chúng ta sẽ được đọc về nỗi bất hạnh. Tất cả đều như nhau, đọc về những rắc rối của một người đàn ông trong không gian an toàn của cuốn sách có thể là một thú vui, như việc xem thời tiết xấu bên ngoài cũng là thú vui khi ta an toàn và ấm áp bên trong nhà chòi. Chúng ta thưởng thức sự an toàn của chúng ta khi so với tình cảnh của Trond. Petterson tập trung vào thế giới vật chất, đưa ra các nhân vật biết chặt cây, xây chòi, nhóm lửa, cho thấy rằng cuốn sách, với những câu ngắn gọn, cẩn thận xây nên những đoạn văn, cũng là một loại tài nguyên, một chỗ trú chống lại thế giới nguy hiểm.

Đặt ra những câu hỏi như thế có thể nói là một việc khó khăn, nhưng bởi thế mà nó hấp dẫn và thú vị. Nó định hướng cho cây bút trong tay chúng ta, thái độ tích cực đọc của chúng ta . Hãy để tôi lấy một cuốn mà ai cũng biết làm ví dụ.

Thử tưởng tượng chúng ta đang tiếp cận Ulysses lần đầu tiên. Nó viết về cái gì? Trong những trang đầu tiên Stephen Dedalus đùa cợt và ganh đua với Buck Mulligan. Đó là trận chiến của trí thông minh. Mỗi cố gắng để hơn người kia theo cách trí tuệ. Stephen lo rằng anh sẽ trông như đầy tớ của Buck khi anh trả Buck bộ dao cạo anh để quên ở ngoài. Stephen không muốn phục vụ, không muốn phục tùng, cũng như anh không muốn thua trận chiến của trí tuệ. Cả anh và Buck đều cảm thấy mình đứng trên Haines người Anh và phẫn nộ với thực tế rằng hoàn cảnh lịch sử cho phép người Anh cảm thấy đứng trên người Ailen. Stephen khó chịu với người phụ nữ mang sữa bởi cô dành sự tôn trọng nhiều hơn cho Buck bởi Stephen nghiên cứu y học chứ không phải là văn chương. Giảng dạy tại trường, Stephen ở vị trí dễ dàng đứng trên lũ học sinh nhưng phải cúi đầu trước hiệu trưởng mà anh cảm thấy thua kém hơn mình. Con người được đo bằng sự thông minh của họ, sự nhạy cảm của họ. Thường thì họ tích luỹ lòng thương cảm bằng việc thông minh hơn và nhạy cảm hơn so với những người thống trị họ về xã hội và kinh tế.

Quá nhiều cho phần đầu tiên. Vốn phong cách tham vọng ngông cuồng, bởi nó thi vị nhất khi ở trong tâm trí Stephen, căn lời thoại – và có thể là chính Joyce – với Stephen và trí tuệ, nỗi đau của anh. Chúng ta đứng về phía anh. Thế nhưng, phong cách thực sự quá thông minh, đầy hùng biện, hình ảnh, âm nhạc, mà rõ ràng rằng nếu chúng ta đặt mình trong mối quan hệ với Joyce theo cách ông đặt nhân vật của mình trong mối quan hệ với nhau thì chắc chắn chúng ta đang thua kém ông. Joyce làm việc với từ ngữ xuất sắc hơn chúng ta và ông muốn điều đó được cảm nhận, như Stephen muốn Buck cảm thấy anh là tốt hơn. Mặt khác, Joyce cần chúng ta mua sách của ông, như Stephen và Buck kiếm tiền từ Haines bằng cách khôn khéo bán cho anh ta những công thức oán giận của cách thức nghệ thuật Ailen bị hạ thấp thành “chiếc kính lúp rạn vỡ của một người đầy tớ.”

Tôi không cho là chúng ta đã chạm đến trái tim của Ulysses, nhưng giờ chúng ta đã có gì đó để suy nghĩ và một lối đi vào cuốn sách. Cuốn sách có vẻ tập trung nhiều về việc thiết lập một hệ thống phân cấp giữa con người, nơi các giá trị quan trọng không phải là những giá trị mà xã hội công nhận. Và trong thực tế, chương thứ hai mở ra với Bloom phục vụ người vợ của anh theo nghi lễ tôn giáo, nơi Stephen từ chối phục vụ – trừ khi Molly hiểu được từ “thuyết luân hồi,” cô đã phải hỏi chồng cô nó nghĩa là gì. Giống như Stephen, Bloom có một trí óc thượng đẳng nhưng không bực bội vì phải phục vụ, bởi người anh phục vụ là vợ anh, dù anh biết cô đang lên kế hoạch phản bội anh.

Trong khi quá trình gắn kết các nhân vật lại với nhau trong một số mối quan hệ và tác giả trong mối quan hệ với người đọc diễn ra, một câu hỏi quan trọng vang lên trong đầu tôi. Đây có phải là một tầm nhìn thuyết phục của thế giới? Liệu nó có thực sự là một thảm họa như vậy không, Murakami, nếu bốn người bạn loại trừ bạn khỏi vòng tròn của họ? Liệu họ có thực sự làm điều đó và mọi người liệu có phản ứng như Tsukuru Tazaki hay không? Liệu nó có thực sự đúng hay không, Hemingway, khi lòng can đảm như vậy là rất quan trọng và thế giới là dửng dưng? Liệu có lý nghĩa gì không, Joyce, khi thường xuyên sử dụng trí thông minh và sự nhạy cảm mỹ học như một cách để đo người với người? Nói ngắn gọn, những điều này có phải là mối quan tâm thực sự, hay chỉ được quy tụ lại để “viết văn?”

Nếu có một điều mà tôi không thích, và có lẽ nó nói cho bạn biết về tôi nhiều hơn là về những cuốn sách tôi đã đọc, thì đó là việc nghi ngờ toàn bộ cấu trúc được sắp xếp lại với nhau chỉ đơn thuần là bắt nguồn từ chủ nghĩa cơ hội, để viết một cuốn sách văn học, để giành chiến thắng một giải thưởng văn học. Nhưng làm thế nào một người lại có thể đưa ra những đánh giá về tính xác thực của một cuốn tiểu thuyết là vấn đề mà tôi phải để lại cho bài blog khác. ♦

Bản dịch © 2014 Nguyễn Huy Hoàng.

Advertisements

2 comments on “Tim Parks: Tôi đọc thế nào

  1. Hong-Anh Nguyen
    June 15, 2015

    Thanks for introducing this guy. Giá có quyển này đọc thì thích nhỉ http://tim-parks.com/non-fiction/where-im-reading-from/ :)

    Liked by 1 person

  2. edliepandora
    August 17, 2015

    Reblogged this on edliepandora and commented:

    Vậy nếu đọc là một kỹ năng thì phải có những kỹ thuật và công cụ cho mọi chúng ta sử dụng hoặc thử, ngay cả khi mỗi người vận dụng theo một cách.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on December 18, 2014 by in Tiểu luận and tagged .

Categories

Archives

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,568 other followers

%d bloggers like this: