Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Ra vẻ là dịch giả


Becoming a Translator

Nguồn: Robinson, Douglas. Becoming a Translator: An Introduction to the Theory and Practice of Translation. 2nd ed. London: Routledge, 2003. 149–51. Douglas Robinson là dịch giả tiếng Phần Lan và giáo sư văn học tại Đại học Mississippi, nổi tiếng nhất với các tác phẩm của ông trong lĩnh vực nghiên cứu dịch thuật, trong đó có Performative Linguistics (Routledge, 2003), The Translator’s Turn (Johns Hopkins University Press, 1991), và Western Translation Theory from Herodotus to Nietzsche (St. Jerome, 1997).

Ra vẻ là dịch giả

Dịch giả là gì? Dịch giả là ai? Nhiều người trong chúng ta vẫn gọi mình là dịch giả trong nhiều năm mà ban đầu không có kế hoạch bước chân vào cái nghề đặc biệt ấy, và có thể đã thực hiện nhiều bản dịch để kiếm tiền trước khi bắt đầu mô tả mình như những dịch giả. Có sự khác biệt đáng kể nào giữa “dịch” và “là dịch giả” hay không? Trở thành dịch giả như thế nào?

Đây là câu hỏi thường được hỏi trên các nhóm thảo luận dịch thuật trực tuyến như Lantra-L và FLEFO: làm thế nào để trở thành dịch giả? Thông người người hỏi đã sở hữu những kỹ năng ngoại ngữ đáng kể, đã (hoặc đang) sống ở nước ngoài, và nghe nói dịch thuật có thể là một cơ hội nghề nghiệp tiềm năng. Đôi khi người hỏi đã thực hiện một hoặc hai bản dịch, thích công việc này, và giờ nghĩ đến việc có thể muốn kiếm sống nhờ nó. Nhưng cả người hỏi và những thành viên khác trong nhóm đều biết rõ ràng là anh ta chưa phải là dịch giả. Sự khác biệt là gì?

Câu trả lời đơn giản nhất: kinh nghiệm. Dịch giả có kinh nghiệm chuyên môn; còn người mới thì không. Kết quả là dịch giả nói như một dịch giả; còn người mới thì không. Dịch giả có một số giả định chuyên môn nhất định về cách công việc được hoàn thành thể hiện trong mọi điều anh ta nói; bởi vì người mới chưa có những giả định đó, anh ta thường nói những điều nghe có vẻ ngớ ngẩn với các dịch giả, như “Tôi không đủ tiền mua máy tính riêng, nhưng bạn tôi có thể cho tôi dùng nhờ máy của cô ấy bất cứ lúc nào tôi muốn.” (Giữa đêm? Khi cô ấy tiệc tùng? Cô ấy có phiên bản mới của một phần mềm xử lý văn bản quan trọng, một máy fax/modem đời mới, và một tài khoản e-mail không?)

Và câu trả lời này sẽ gần như hoàn toàn đúng. Dịch giả có vẻ như dịch giả bởi vì họ có kinh nghiệm trong công việc này. Vấn đề của câu trả lời này là nó không tính đến bước chuyển đổi từ người mới sang dịch giả: để có kinh nghiệm dịch, bạn phải tỏ ra đủ đáng tin cậy (đủ chuyên nghiệp) trên điện thoại để một cơ quan trung gian hay một khách hàng có thể giao phó công việc cho bạn. Bạn làm vậy như thế nào nếu không có kinh nghiệm dịch?

Một giải pháp: tham gia một chương trình đào tạo dịch giả. Một trong những kết quả lớn nhất mà những chương trình như vậy mang lại cho học viên là một nhận thức về việc là một dịch giả chuyên nghiệp là như thế nào. Thật không may, điều này không phải lúc nào cũng được dạy trong lớp học, và phải được gom nhặt qua sự thẩm thấu – bằng cách chú ý đến cách giáo viên nói về nghề, cách họ thể hiện mình như những chuyên gia. Một số chương trình cung cấp các khóa thực tập giúp bôi trơn quá trình bước chân vào nghề.

Tuy nhiên, ngay cả thế, cá nhân dịch giả mới cũng phải tiến hành bước chuyển đổi ấy trong chính đầu óc anh ta, trong lời nói, cuộc đời anh ta. Ngay cả với sự hướng dẫn của giáo viên và/hoặc chuyên gia làm việc trong lĩnh vực này, đến một lúc nào đó học viên/thực tập sinh sẽ phải bắt đầu thể hiện mình như một người chuyên nghiệp – và điều đó luôn bao gồm một mức độ ra vẻ nhất định:

“Anh có thể gửi nó cho chúng tôi dưới dạng tệp .rtf đính kèm trước thứ Sáu này không?”

“Vâng, được, không vấn đề gì. Có thể thứ Năm cũng kịp.”

Bạn chưa bao giờ gửi tệp đính kèm, bạn không biết tệp .rtf là gì (rich text format), nhưng bạn còn từ nay đến thứ Sáu để tìm ra. Hôm nay, thứ Ba, bạn sẽ không hỏi “Tệp đính kèm là gì?” Bạn hứa sẽ gửi nó cho họ dưới dạng tệp .rtf đính kèm, và lập tức vội vã tìm ai đó dạy bạn cách làm.

“Bảng giá của anh thế nào?”

“Còn tùy vào độ khó của tài liệu. Anh có thể fax cho tôi trước, để tôi xem nó thế nào được không? Tôi sẽ gọi lại ngay cho anh.”

Đây là công việc thực sự đầu tiên của bạn và đột nhiên bạn nhận ra mình không biết người ta lấy bao nhiêu cho công việc này. Bạn có độ nửa tiếng đồng hồ trước khi cơ quan trung gian hoặc khách hàng bắt đầu trở nên mất kiên nhẫn, chờ cuộc gọi của bạn; bạn đợi bản fax đến và nhấc điện thoại gọi cho một dịch giả bạn quen để hỏi về giá cả. Khi bạn gọi lại, bạn nghe có vẻ chuyên nghiệp.

Dĩ nhiên, kịch bản này đòi hỏi bạn phải biết thông thường thì bản fax của văn bản nguồn sẽ được gửi tới dịch giả, để dịch giả có cơ hội xem qua chúng trước khi đồng ý thực hiện công việc. Nếu không biết điều đó, bạn sẽ không có cách nào trì hoãn thời gian, và phải trả lời, “Ừm, ờ, tôi cũng không rõ. Các anh thường trả bao nhiêu?” Câu nói này không nhất thiết là một điều tai hại; các cơ quan trung gian phụ thuộc vào các dịch giả tự do cho sinh kế của họ, và một phần của công việc ấy bao gồm việc giúp các dịch giả mới bắt đầu. Đặc biệt là nếu bạn có thể dịch một ngôn ngữ tương đối xa lạ và khó tìm được các dịch giả chuyên nghiệp gạo cội cho ngôn ngữ đó, các cơ quan trung gian có thể khá kiên nhẫn với sự thiếu kinh nghiệm của bạn. Và phần lớn các cơ quan trung gian – thậm chí cả khách hàng trực tiếp – đều có đủ đạo đức để không báo cho bạn một cái giá thấp đến vô lý và qua đó lợi dụng sự thiếu hiểu biết của bạn. Nhưng nếu ngôn ngữ của bạn là một trong những ngôn ngữ phổ biến nhất, và họ gọi cho bạn chỉ vì sáu dịch giả tự do thường xuyên của họ đều bận, thì đây là cơ hội của bạn để tiến vào; và tỏ ra là một người mới bắt đầu không phải là cách hiệu quả để làm điều đó.

Vậy nên bạn ra vẻ là một dịch giả có kinh nghiệm. Nói một cách phần nào tối giản, ta trở thành dịch giả bằng cách ra vẻ ta đã là dịch giả. Như Paul Kussmaul (1995:33) nhận xét, “Hành vi chuyên nghiệp là vai diễn nhân tạo.”[1] Hiển nhiên là càng có nhiều kiến thức về cách nghề này vận hành thì càng dễ ra vẻ đạt hơn; từ đó dẫn tới tầm quan trọng của việc học nghề, nghiên cứu nó, dù ở lớp học hay qua sách vở và tạp chí hay bằng cách hỏi các chuyên gia về công việc họ làm. Và cứ mỗi lần bạn ra vẻ thành công thì sự thành công ấy sẽ cho bạn thêm phần kiến thức giúp bước “ra vẻ” hay suy diễn trở nên dễ dàng hơn trong lần kế tiếp.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng sự cần thiết phải “ra vẻ” là một dịch giả nói một cách nào đó sẽ không bao giờ thực sự biến mất. Ngay cả những dịch giả giàu kinh nghiệm nhất cũng thường xuyên phải đưa ra những quyết định nhanh chóng dựa trên vốn kiến thức không toàn vẹn; chưa bao giờ có ai biết đủ nhiều để hành động với khả năng chuyên môn toàn vẹn trong mọi tình huống.

Cuối cùng, trên thực tế, có thể sự khác biệt chính giữa một dịch giả có kinh nghiệm và một người mới là dịch giả có kinh nghiệm có cảm giác tốt hơn về việc khi nào thì nên thừa nhận sự thiếu hiểu biết – khi nào thì nói câu “Tôi không biết, để tôi xem xét nó,” hay thậm chí “Tôi không biết, anh nghĩ sao?”, không chỉ là chấp nhận được mà không bị mất mặt, mà còn là một dấu hiệu của sự chuyên nghiệp. ♦

Bản dịch © 2016 Nguyễn Huy Hoàng.

[1] Kussmaul, Paul. Training the Translator. Amsterdam and Philadelphia: John Benjamins, 1995.

Advertisements

3 comments on “Ra vẻ là dịch giả

  1. Bà Tám
    February 22, 2016

    Dịch giả vờ mà tôi đọc không kịp, dịch thật thì chẳng biết sẽ đến mức nào.

    Liked by 1 person

  2. Bà Tám
    February 22, 2016

    Tôi có quyển này và In Translation, chưa đọc đến :-) Chờ về hưu mới đọc được.

    Liked by 1 person

  3. mrsleestranger
    February 26, 2016

    Đó là lý do tại sao người ta gọi là dịch “giả” mà anh ơi

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on February 21, 2016 by in Dịch thuật and tagged .

Archives

Categories

%d bloggers like this: