“Bất hạnh” – Czesław Miłosz

Czesław Miłosz (1911–2004) là nhà văn, nhà thơ, và dịch giả người Ba Lan. Ông được trao giải văn chương quốc tế Neustadt năm 1978 và giải Nobel văn chương năm 1980.

Bất hạnh

Chúng ta chẳng thể cứ thế phớt lờ sự bất hạnh, tự an ủi bằng ý nghĩ nó đâu tồn tại, trong khi rõ ràng là bất hạnh có thật. Bởi chưng chúng ta phải sống chung với nó, chỉ còn lại một lựa chọn chiến thuật ứng phó. Hình như là khi có một vật thể lạ xâm nhập vào tổ thì loài ong sẽ dùng sáp bao bọc lấy nó. Than ôi, cái việc bao lấy kẻ xâm nhập này cứ phải thực hiện lại nhiều lần, song nó là cần thiết, bằng không bất hạnh sẽ chế ngự mọi suy nghĩ và cảm xúc của chúng ta.

Biết bao người, cả những người đi trước và cùng thời với chúng ta, đã nếm trải và sẽ nếm trải bất hạnh, mặc dầu điều này chẳng mang lại mấy an ủi. Chính nhờ tính phổ quát của bất hạnh này mà Sách Gióp sẽ còn sống mãi. Màn đầu tiên của cuốn sách là sự công nhận bất hạnh như là sự trừng phạt, như các bạn của Gióp đã cố gắng thuyết phục ông. Nếu không vì khía cạnh mục đích luận trong cuộc tranh luận giữa ông và họ thì tôi đã nói rằng họ nói đúng: bất hạnh ập xuống chúng ta như là sự báo thù, như sự trừng phạt, và bởi chúng ta nhớ lại những tội lỗi của mình vào lúc ấy, nên điều này được biện minh theo một nghĩa nào đó. Gióp phản đối, dẫn mình vô tội, và điều này nên làm cho chúng ta sửng sốt: Điều gì làm ông tin chắc vào sự công chính của bản thân đến vậy? Tuy nhiên phần có thể được gọi là màn hai của Sách Gióp lại là sự biện hộ cho Thiên Chúa với tư cách là Đấng không chỉ đơn thuần là người ban thưởng và phạt. Nếu Gióp vô tội thì Chúa giáng bất hạnh xuống là do Ngài thích làm như vậy, điều này có nghĩa là quan niệm của chúng ta về điều gì là công bằng và điều gì là bất công không thể áp dụng cho lời cáo buộc vẫn liên tục nhắm vào Chúa và được gói gọn trong tiếng thốt “Tại sao?” Một sự Quan phòng chăm lo cho từng cá nhân và lịch sử, như trong các bài giảng của Bossuet, nó ban thưởng và ban phạt, sẽ là lô gích. Mở rộng ý niệm này ra kích thước của vũ trụ, thì đòi hỏi của chúng ta về điều thiện chỉ có thể được đáp ứng bởi một vị Chúa nhân từ, người sẽ không bao giờ bắt triệu triệu sinh linh phải chịu đựng đau đớn và cái chết. Tạo ra một vũ trụ như vũ trụ chúng ta có là không hay. “Nhưng cớ sao ta phải hay cơ?” Chúa hỏi. “Các người lấy đâu ra ý tưởng đấy?”

Bất hạnh đơn giản là có. Và khi anh lấy sáp để ngăn cách mình khỏi nó thì lương tâm anh sẽ chẳng thể thanh thản, bởi có lẽ anh sẽ phải dồn hết tâm sức vào điều đó. Và tất cả những gì anh có thể nói để biện hộ cho mình chỉ là, “Tôi muốn được sống.”

Czesław Miłosz, “Misfortune,” Miłosz’s ABC’s, trans. Madeline G. Levine (Farrar, Straus and Giroux, 2001).

Nguyễn Huy Hoàng dịch.