Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Những câu hỏi đạo đức trong dịch văn học


Saint Jerome in His Study.jpg

Pieter Cock van Aelst. Saint Jerome in His Study. Oil on Panel, c1530.

Nguồn: Landers, Clifford E. “Appendix: Ethical Questions in Literary Translation.” Literary Translation: A Practical Guide. Clevedon: Multilingual Matters, 2001. 210–14. Nguyễn Huy Hoàng dịch.

Clifford E. Landers là giáo sư hưu trí ngành khoa học chính trị tại NJCU, và dịch giả phương ngữ Bồ Đào Nha tại Brazil (Brazilian Portuguese) của nhiều tác giả, trong đó có Rubem Fonseca, Jorge Amado, João Ubaldo Ribeiro, Patrícia Melo, Jô Soares, Chico Buarque, Marcos Rey, Paulo Coelho, và José de Alencar. Ông được trao giải Mario Ferreira Award (ghi nhận những đóng góp về dịch thuật tiếng Bồ Đào Nha của ông trong Hiệp hội Dịch thuật Hoa Kỳ) năm 1999.

Những câu hỏi đạo đức trong dịch văn học

Không có câu trả lời đúng hay sai cho những câu hỏi này. Những ý kiến của tác giả trong hướng dẫn này, vốn chỉ dựa trên kinh nghiệm của riêng mình, nên được xem là những gợi ý thay vì điều tuyệt đối.

(1) Trong khi dịch một cuốn tiểu thuyết gần đây, bạn phát hiện ra tác giả, nay đã qua đời, mắc một lỗi thực tế về thứ tự của các thời đại địa chất, đảo ngược kỷ Jura và kỷ Creta. Bạn có khắc phục sơ suất này trong bản dịch của mình không?

A. Bạn có lựa chọn khác nếu tác giả còn sống không?
B. Có khác không nếu lỗi này có vẻ là của một nhân vật trong tiểu thuyết?
C. Những cân nhắc về thời hạn hoàn thành bản dịch có tác động gì đến quyết định của bạn không?

(1) Không. Tác giả có lẽ đã có cơ hội sửa lại những lỗi như vậy trong cuộc đời mình, dù là trong những ấn bản sau của ngôn ngữ nguồn hay qua tờ đính chính. Cũng có thể sai sót đó là cố ý; chỉ có cách xem xét kỹ lưỡng văn bản, dựa trên bằng chứng nội bộ, mới có thể biết được điều đó. Cuối cùng, kiểm tra bản dịch sang các ngôn ngữ khác của tác phẩm đó sẽ cho biết có sự thay đổi nào được thực hiện hay không, điều này có thể là một gợi ý về ý định của tác giả. Cuối cùng, cũng có khả năng những hướng dẫn cho các dịch giả tương lai mà tác giả để lại có thể đề cập đến sự bất thường này. Tóm lại, nếu không có bằng chứng chứng minh rõ ràng, xu hướng nên là giữ đoạn văn như nguyên bản.

A., bởi vì nếu như vậy thì hỏi tác giả sẽ là một vấn đề đơn giản.
B. . Giữ nguyên như nguyên bản; nhiều người ở mọi cấp giáo dục đều có thể dễ dàng mắc sai lầm tương tự.
C. Có thể hình dung được. Nếu áp lực thời gian là một yếu tố quan trọng, có thể bạn sẽ phải ra quyết định dựa trên những yếu tố đã được liệt kê ở trên.

(2) Bạn hiểu hoàn toàn ý nghĩa của một cụm từ ngôn ngữ nguồn trong một truyện ngắn, và cũng nhận ra sự khác lạ của nó trong nguyên bản. Nếu dịch nó một cách trung thành, bạn sẽ nhận được một trong hai kết quả, và cả hai đều hết sức không mong muốn: hoặc tác giả sẽ nghe kỳ cục trong tiếng Anh [hoặc ngôn ngữ đích], hoặc độc giả sẽ nghĩ bạn là dịch giả tồi. Bạn có giữ lại cấu trúc khác lạ trong bản dịch của mình không?

(2) Không có câu trả lời rõ ràng. Giải pháp mà bạn lựa chọn phụ thuộc vào nơi bạn đứng trên trục tác giả–dịch giả–độc giả. Rõ ràng, cảm xúc của bạn về mong muốn “chống đối” cũng là một thành tố.

(3) Trong một văn bản có khả năng bị lỗi của một cuốn tiểu thuyết thế kỷ 19, có một đoạn quan trọng mà bạn gặp một cấu trúc ngữ pháp có thể hiểu theo hai cách khác nhau, tùy vào việc có hay không một dấu phụ (diacritic). Bạn gần như chắc chắn, dựa trên bằng chứng nội bộ, rằng diễn giải của bạn là đúng nhưng không có cách nào để xác minh nguyên bản ngôn ngữ nguồn. Bạn có chỉ ra đoạn nghi ngờ cho biên tập viên hay nhà xuất bản không?

(3) . Thông thường nhà xuất bản hoặc biên tập viên sẽ nghe theo đánh giá của dịch giả trong những trường hợp như vậy, và bạn đã hoàn thành bổn phận đạo đức của mình bằng cách báo cáo vấn đề này.

(4) Trong khi chọn nhan đề cho bản dịch một truyện ngắn bạn có hai lựa chọn. Thứ nhất là thẳng thắn nhưng ít cảm hứng; thứ hai là ít phù hợp hơn với chủ đề nhưng hấp dẫn và nhiều khả năng làm tăng sức bán của tác phẩm và thu hút độc giả. Bạn chọn nhan đề nào?

(4) Nhan đề sáng tạo. Mục tiêu của bạn là tối đa hóa đối tượng tiềm năng của tác phẩm trong ngôn ngữ đích, và tính tương đương về “vẻ ngoài hấp dẫn” của sách – nhan đề và chất liệu áo sách – là rất quan trọng. Đa phần tác giả chấp nhận việc đặt lại nhan đề như một lẽ thường tình và không phê phán thực tiễn này; đối với độc giả điển hình trong ngôn ngữ đích, dĩ nhiên, việc làm này là vô hình.

(5) Một bản dịch trước đây của văn bản bạn đang dịch, tác phẩm đã trở thành một phần của tuyệt tác thế kỷ 20, đã trở thành best seller cho dù nhan đề bị dịch sai. Bạn sẽ chọn một nhan đề mới hay gắn bó với nhan đề cũ và chưa phải là tối ưu?

(5) Không xác định. Trong đa số trường hợp, lựa chọn không nằm trong tay bạn; nhà xuất bản sẽ đưa ra quyết định cuối cùng. Tuy nhiên, nếu nó tùy thuộc vào bạn, đây lại là những phương diện thực tế của tình trạng tiến thoái lưỡng nan: nếu bạn chọn một nhan đề chính xác hơn, một số thành viên ít kinh nghiệm của công chúng lớn hơn có thể cho rằng nó là tác phẩm mới (hoặc mới được phát hiện) của cùng một tác giả; ngược lại, nếu bạn sử dụng nhan đề ít chính xác hơn hiện có thì nhiều người sẽ không biết đây là bản dịch mới. Tóm lại, đây không phải là vấn đề quá khó khăn. Tôi nghiêng khoảng 60% về lựa chọn thứ nhất, dựa trên quan điểm rằng đọc sách dịch là những người có kinh nghiệm trong cộng đồng độc giả nói chung và sẽ không bị nhầm lẫn nghiêm trọng với nhan đề mới.

(6) Cả hai từ đều diễn dịch thỏa đáng một từ/cụm từ trong ngôn ngữ nguồn, nhưng một trong hai có tác dụng tinh tế mang tính báo trước về sự kiện diễn ra sau đó trong tác phẩm. Không may là không có tác dụng như vậy trong nguyên bản. Bạn có sử dụng nó không?

(6) , miễn là trong ngôn ngữ nguồn không tồn tại một từ/cụm từ chuyển tải được đầy đủ điềm báo như vậy. Nếu có một từ/cụm từ như vậy, chúng ta phải giả định rằng tác giả đã cân nhắc và bỏ qua nó, và chúng ta không có quyền “cải thiện” bản gốc. Trong những trường hợp tương tự, khi có nghi ngờ, hãy hỏi ý kiến tác giả.

(7) Một cách chơi chữ đặc biệt trong cuốn tiểu thuyết bạn đang dịch là bất khả dịch, nhưng trong đoạn văn đó có cơ hội tạo ra một cách chơi chữ dựa trên một câu nói khác của cùng người nói, và cách chơi chữ này không có trong nguyên bản. Bạn có thấy việc “thuyên chuyển” cách chơi chữ là hợp lý không?

(7) . Lưu ý rằng đây không phải là biểu hiện của việc “cải thiện” bản gốc. Mục đích của tác giả là truyền đạt đặc điểm tính cách của một nhân vật cụ thể, ở đây là người chơi chữ, và bằng việc có cùng một người đưa ra một cách chơi chữ khác trong một phần đối thoại khác, về cơ bản bạn đã truyền đạt được ấn tượng đó.

(8) Bạn có đọc bản dịch trước đây của một tiểu thuyết hay truyện ngắn trước khi bắt đầu dịch bản dịch của riêng mình không? Còn của một bài thơ thì sao?

(8) Không (dù là truyện ngắn, tiểu thuyết, hay thơ). Trong cả ba thể loại này đều có một mối nguy hiểm rình rập: nhận thức của bạn về ý nghĩa – tức là cách mà bạn giải thích những điểm mơ hồ – cũng như cách lựa chọn từ vựng và thậm chí cú pháp của bạn có thể bị ảnh hưởng một cách vô thức bởi việc tiếp xúc với những bản dịch trước đây. Cho dù đây không phải là đạo văn, sao phải chịu chỉ trích? Lưu ý rằng không có ràng buộc đạo đức với việc kiểm tra bản dịch của bạn với những bản dịch trước đây sau khi đã hoàn thành bản dịch đầu tiên của bạn. Việc từ ngữ hay cách diễn đạt lý tưởng đã xuất hiện trong một bản dịch trước đó không nên khiến bạn thôi dùng nó; các từ ngữ riêng lẻ không thể có bản quyền, và không có nhiều cách để diễn đạt câu, ví dụ, “She turned heads wherever she went” (Cô nổi bật ở bất cứ nơi nào cô đến).

(9) Để độc giả hiểu đầy đủ, một ám chỉ văn hóa nhất định đòi hỏi sự giải thích nhiều hơn trong văn bản ngôn ngữ nguồn. Nhưng việc đưa ra một cước chú sẽ làm hỏng hiệu ứng ám chỉ. Điểm đang được đề cập là tham chiếu một lần và không quan trọng đối với diễn biến của cốt truyện và chủ đề. Một bản dịch gần đúng diễn giải ám chỉ này theo một cách dễ hiểu và kín đáo đối với độc giả ngôn ngữ đích, nhưng không truyền đạt được ý nghĩa đầy đủ của nó. Bạn có dùng cước chú không?

(9) Không, trong hư cấu hay thơ. , trong phi hư cấu. Hiệu ứng ám chỉ trong tiểu thuyết và sự cần thiết của tính cô đọng trong thơ quan trọng hơn những sự phân biệt về ngữ nghĩa. Với sự xuất hiện không quan trọng và duy nhất của một từ rắc rối, một bản dịch gần đúng là chấp nhận được.

(10) Trong một đoạn văn có vẻ là một ngôn ngữ khác ngôn ngữ nguồn và ngôn ngữ đích, tác giả đã dùng sai các cấu trúc ngữ pháp vốn không tồn tại trong ngôn ngữ của người nói bản địa. Ngôn ngữ thứ ba này đủ gần với ngôn ngữ nguồn để độc giả của nguyên bản có thể hiểu một cách dễ dàng, nhưng với ngôn ngữ đích mà bạn đang dịch thì không.
A. Bạn có dịch ngôn ngữ thứ ba này sang ngôn ngữ đích không?
B. Bạn có giữ lại ngôn ngữ thứ ba và sửa các lỗi ngữ pháp không?

(10) Không xác định. Cả hai cách tiếp cận đều hợp lý. Nếu chọn dịch đoạn văn sang tiếng Anh [hoặc ngôn ngữ đích], có thể sử dụng một phép nội suy, chẳng hạn như “ông nói, bằng tiếng Tây Ban Nha.” Nếu để nguyên trong ngôn ngữ thứ ba, nên sửa các lỗi ngữ pháp.

Bản dịch © 2016 Nguyễn Huy Hoàng.

Share your thoughts? :)

Advertisements

One comment on “Những câu hỏi đạo đức trong dịch văn học

  1. Rio Lam
    January 31, 2016

    tôn chỉ của em là bám sát bản gốc, càng sát càng tốt :)

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on January 30, 2016 by in Dịch thuật and tagged .

Categories

Archives

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,568 other followers

%d bloggers like this: