Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Tập Cận Bình lật đổ di sản của Đặng Tiểu Bình ra sao?


Xi Jin Ping.jpg

Illustration by Daniel Pudles

Nguồn: Gideon Rachman, “Xi Jinping has changed China’s winning formula,” Financial Times, 30/05/2016.
Biên dịch: Nguyễn Huy Hoàng | Biên tập: Lê Hồng Hiệp

Ở thời điểm này nền chính trị ở phương Tây đang quá kịch tính đến nỗi khi so sánh Trung Quốc sẽ có vẻ tương đối trầm lắng và ổn định. Nhưng ấn tượng như thế là sai lầm. Tập Cận Bình đang đưa đất nước mình đi theo những phương hướng mới đầy cấp tiến và rủi ro.

Nếu những chính sách mới của vị chủ tịch nước thành công thì thời đại Tập Cận Bình sẽ được nhớ đến vì đã đạt được mục tiêu “đại cải hoàn” dân tộc Trung Quốc thường được nhắc đến của ông. Nhưng nếu những thử nghiệm của Tập thất bại thì di sản của ông rất có thể sẽ là bất ổn chính trị, trì trệ kinh tế, và đối đầu quốc tế.

Về cơ bản, những gì Tập đã làm là từ bỏ công thức vốn thúc đẩy sự trỗi dậy của Trung Quốc trong 30 năm qua. Công thức đó được Đặng Tiểu Bình đưa ra sau khi lên nắm quyền vào cuối năm 1978, và sau đó được những người kế nhiệm ông hiệu chỉnh. Nó gồm ba thành phần – chính trị, kinh tế, và đối ngoại.

Về kinh tế, Đặng và những người kế nhiệm ông chú trọng xuất khẩu, đầu tư, và nhiệm vụ đạt tăng trưởng hàng năm ở mức hai con số. Về chính trị, Trung Quốc rời khỏi mô hình cá nhân lãnh đạo lôi cuốn và độc tài mà Mao Trạch Đông tạo ra, qua đó hướng tới một nền lãnh đạo tập thể. Còn về đối ngoại, Trung Quốc áp dụng một cách tiếp cận khiêm tốn và thận trọng với thế giới, thường được biết đến ở phương Tây với tên gọi “thao quang dưỡng hối,” dựa theo lời khuyên nổi tiếng của Đặng dành cho các đồng nghiệp là Trung Quốc phải “giấu mình chờ thời.”

Dưới thời Tập, người đảm nhận vai trò lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc vào cuối năm 2012, cả ba thành phần chính trong công thức của Đặng đã thay đổi. Về chính trị, Trung Quốc đã hướng trở lại mô hình dựa trên lãnh đạo chuyên quyền – bản thân ông Tập. Về kinh tế, những năm tăng trưởng hai con số đã qua và Trung Quốc đang dò dẫm hướng tới một mô hình mới, được thúc đẩy bởi tiêu dùng nội địa thay vì xuất khẩu. Và về các vấn đề quốc tế, thời đại Tập đã chứng kiến sự dịch chuyển khỏi chính sách giấu mình chờ thời và hướng tới một chính sách đối ngoại thách thức sự thống trị của Hoa Kỳ trong khu vực châu Á-Thái Bình Dương.

Ba thay đổi chính sách lớn có nguồn gốc khác nhau. Về kinh tế, mô hình tăng trưởng cũ dựa vào xuất khẩu, tỷ lệ đầu tư cao và mức lương thấp không thể vận hành mãi. Quy mô của nền kinh tế Trung Quốc, kết hợp với chi phí gia tăng ở Trung Quốc và tình hình tăng trưởng chậm lại ở phương Tây, đã tạo ra sự thay đổi không thể tránh khỏi. Nhưng dịch chuyển sang một mô hình mới là rất nguy hiểm. Sau cuộc khủng hoảng tài chính 2008, Trung Quốc đã tiến hành một đợt tăng cường tín dụng và đầu tư không bền vững vốn có thể dẫn đến một cuộc khủng hoảng tài chính.

Thậm chí nếu có thể tránh được số phận bất hạnh ấy, Trung Quốc vẫn phải làm quen với tốc độ tăng trưởng chậm lại. Giới lãnh đạo Đảng thường dùng quyết tâm Trung Quốc phải tăng trưởng ở mức 8% một năm để duy trì sự ổn định xã hội và chính trị. Nhưng đến nay tăng trưởng khoảng 6–7% cũng sẽ được coi là kết quả tốt.

Một nền kinh tế lành mạnh là tối quan trọng đối với sự ổn định trong nước. Đảng Cộng sản vẫn kiên quyết bác bỏ mọi động thái hướng tới các cuộc bầu cử dân chủ, cho rằng chúng không phù hợp với Trung Quốc. Thay vào đó, giới lãnh đạo đất nước đã dựa vào tăng trưởng kinh tế nhanh chóng để đem lại cho hệ thống chính trị một “tính chính danh dựa trên thành tích” mà các nhà lý thuyết của Đảng cho là vững chắc hơn sự lựa chọn từ các cử tri trong một cuộc bầu cử dân chủ. Nhưng một nền kinh tế sút kém – hoặc, tệ hơn, một cuộc khủng hoảng tài chính – cũng có thể làm suy yếu tính chính danh của Đảng.

Về chính trị, trong thời kỳ hậu Mao, Đảng Cộng sản đã theo đuổi một lối đi nằm giữa độc tài và dân chủ. Ý tưởng là áp dụng một phong cách quản trị tập thể, với các cuộc chuyển giao lãnh đạo trơn tru dưới sự quản lý của Đảng. Hồ Cẩm Đào, người tiền nhiệm mờ nhạt của Tập, là hình ảnh thu nhỏ của hệ thống này. Ông chưa bao giờ khuyến khích sự sùng bái cá nhân, phục vụ trong hai nhiệm kỳ, rồi từ bỏ quyền lực.

Tập đã rời bỏ mô hình này. Hiện giờ ông được nhắc đến rộng rãi như nhà lãnh đạo quyền lực nhất của Trung Quốc kể từ thời Mao. Một hệ thống truyền thông chính thức theo hướng bợ đỡ được khuyến khích, để ca ngợi ông theo đúng nghĩa đen. (Bài hát ca ngợi đáng chú ý nhất là “Tập Đại Đại ái Bành Ma Ma,” một cách gọi “bọc đường” dành cho phu nhân chủ tịch nước, Bành Lệ Viên).

Đồng thời, Tập cũng phát động một chiến dịch truy quét tham nhũng dẫn đến hàng trăm ngàn bản án, đe dọa nhiều doanh nghiệp và giới chính trị cấp cao của Trung Quốc. Kết quả là những cơn sốt đồn đoán tại Bắc Kinh – trong đó có những tin đồn về thanh trừng, đảo chính hụt, và những âm mưu ám sát. Nhiều chuyên gia tin rằng ông Tập đang quyết tâm phục vụ nhiều hơn hai nhiệm kỳ – một diễn biến sẽ lật đổ mô hình lãnh đạo tập thể.

Đồng thời với những căng thẳng kinh tế và chính trị gia tăng tại Trung Quốc dưới thời Tập, chính sách đối ngoại của nước này cũng trở nên dân tộc chủ nghĩa hơn và sẵn sàng mạo hiểm đối đầu với phương Tây và các nước láng giềng châu Á. Yêu sách ngày càng cứng rắn của Bắc Kinh đối với các vùng lãnh thổ và lãnh hải, điển hình là việc “xây dựng đảo nhân tạo” của nước này ở Biển Đông, đã dẫn đến đối đầu với hải quân Hoa Kỳ và Nhật Bản. Những cuộc gần như đụng độ này có thể phục vụ cho mục đích chính trị (của Trung Quốc). Trong thời buổi kinh tế khó khăn hơn, Đảng Cộng sản có thể cần đến những nguồn chính danh mới, và đối đầu với Nhật Bản và Hoa Kỳ trên biển nhiều khả năng sẽ khuấy động lòng ủng hộ ái quốc dành cho chính phủ.

Mấu chốt trong công thức của Đặng vốn giúp tạo nên đất nước Trung Quốc hiện đại là việc ưu tiên vấn đề kinh tế. Chính trị trong nước và chính sách đối ngoại được xây dựng sao cho tạo ra được một môi trường hoàn hảo cho sự thần kỳ kinh tế Trung Quốc. Tuy nhiên, với Tập, những động cơ chính sách chính trị và đối ngoại thường có vẻ đè bẹp mục tiêu kinh tế. Sự thay đổi trong công thức này có vẻ nguy hiểm đối với cả Trung Quốc và thế giới. ♦

Gideon Rachman là nhà bình luận ngoại giao chính của Financial Times.

© 2016 Finacial Times | Bản dịch © 2016 Nghiên cứu Quốc tế.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on June 7, 2016 by in Chính trị and tagged .

Categories

Archives

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,495 other followers

%d bloggers like this: