Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Haruki Murakami nói về dịch thuật và Gatsby


Haruki Murakami.jpg

Haruki Murakami (1949–) là nhà văn và dịch giả người Nhật Bản. Bài viết dưới đây là phần đầu của tiểu luận “As Translator, as Novelist: The Translator’s Afterword” của ông; bản dịch tiếng Anh của Ted Goossen được đăng lần đầu trên tạp chí Brick 82 (Winter 2009).

***

Theo trí nhớ của tôi thì tôi đang ở cuối những năm tuổi ba mươi khi tôi bắt đầu nói với mọi người rằng tôi sẽ dịch The Great Gatsby năm tôi bước sang tuổi sáu mươi. Đã đưa ra tuyên bố như thế, sau đó tôi thực hiện công việc thường ngày của mình như thể tôi đang tiến về điểm đến cố định đó, do vậy mà phần lớn những gì tôi làm được thúc đẩy bằng một kiểu tính toán ngược. Nói một cách ẩn dụ, tôi đã đặt Gatsby vững chắc lên kamidana của mình, nơi thờ các vị thần Shinto trong nhà, rồi tiếp tục sống đời mình trong khi thỉnh thoảng liếc nhìn lên đó.

Tuy nhiên, vì lý do kỳ lạ nào đó, chờ đến sinh nhật sáu mươi đối với tôi ngày một khó khăn. Mắt tôi không ngừng tìm kiếm cuốn sách trên ban thờ, ngày một thường xuyên, cho đến khi cuối cùng tôi đành nhượng bộ. Do vậy, ba năm trước thời hạn, tôi ngồi xuống thực hiện bản dịch. Ban đầu tôi tự bảo mình sẽ chỉ tập trung vào nó trong thời gian rảnh, nhưng một khi đã bắt đầu tôi thấy mình không thể dừng lại, và tôi đã hoàn thành toàn bộ bản dịch với một tốc độ không ngờ đến, trong duy nhất một lần bùng nổ năng lượng. Tôi là đứa trẻ thiếu kiên nhẫn không thể chờ đến sinh nhật mới mở quà. Có vẻ khuynh hướng cầm đèn chạy trước ô tô này chưa bao giờ thay đổi, cho dù tôi có già đến đâu.

Tôi quyết định đợi đến năm sáu mươi tuổi mới dịch The Great Gatsby vì một số lý do. Thứ nhất, tôi hình dung (hay hy vọng) rằng đến độ tuổi đó kỹ năng của tôi sẽ được cải thiện đến mức tôi có thể thực hiện công việc này một cách đúng đắn. Với tầm quan trọng của Gatsby đối với tôi, tôi muốn bản dịch của mình được chính xác và trọn vẹn nhất có thể, để tôi không có điều gì hối tiếc. Một lý do khác là sự tồn tại của một số bản dịch trước đó, đồng nghĩa với việc không cần vội có thêm một bản dịch nữa được phát hành, đặc biệt là khi còn rất nhiều tiểu thuyết đương đại cần được dịch càng sớm càng tốt. Cuối cùng, có một hình ảnh mà tôi đã xây dựng về bản thân mình ở tuổi sáu mươi. Đến độ tuổi đó, tôi nghĩ, cuộc sống sẽ nhàn nhã hơn, và tôi có thể tận hưởng cuộc vui với Gatsby giống như những cụ già quẩn quanh những chậu bonsai trên hiên nhà. Ở những năm tuổi ba mươi, thế giới tuổi sáu mươi dường như xa vời đến vô lý.

Tuy nhiên, khi thực tế của những vấn đề và khả năng của độ tuổi đó được nhìn nhận rõ ràng, tôi nhận thức sâu sắc được rằng “bonsai trên hiên nhà” sẽ không hề phù hợp với hoàn cảnh của tôi. Khi thôi nghĩ về nó, tôi có thể thấy rõ rằng không sự thay đổi đột ngột, mạnh mẽ nào sẽ diễn ra khi tôi bước sang tuổi sáu mươi; chẳng biết là tốt hơn hay tệ hơn, tôi vẫn sẽ là người đàn ông tiếp tục sống một cuộc đời rất phi kịch tính như trước. Bởi vậy, tôi cân nhắc lại lập trường của mình và quyết định rằng không việc gì phải chờ đợi.

Hơn nữa, nói điều này nghe có vẻ tự phụ, nhưng tôi đã có một mức độ tự tin tương đối—chỉ một mức độ thôi, xin các bạn nhớ—trong tư cách dịch giả. Tôi nhận ra đã đến lúc mình nên giải quyết Gatsby. Tôi có thể cảm nhận điều đó trong xương tủy.

Còn một lý do nữa, có lẽ có liên quan đến tuổi của tôi: số lượng tác phẩm hiện tại mà tôi cảm thấy có nhu cầu bức thiết cần dịch đang thu hẹp. Hầu hết các cuốn sách quan trọng của những nhà văn quan yếu đối với thế hệ tôi đều đã có bản tiếng Nhật. Còn vụ mùa của các tiểu thuyết gia trẻ hơn thì tôi có thể để tác phẩm của họ cho một nhóm dịch giả trẻ háo hức mới. Bước đi này sẽ cho phép tôi có sự xa xỉ của việc bước lệch một chút ngoài dòng thời đại để dịch những tác phẩm mà từ lâu tôi đã mơ đặt tay vào. Điều này không có nghĩa là tôi sẽ từ bỏ văn chương đương đại hoàn toàn. Quả thật, tôi hoàn toàn mong đợi—hay ít nhất hy vọng—các tác phẩm mới xuất hiện mà tôi sẽ muốn dịch. Nhưng điều chắc chắn sẽ thay đổi là tỷ lệ giữa cái cũ và cái mới: các tác phẩm kinh điển và bán kinh điển bây giờ chiếm phần lớn trong danh mục của tôi. Đó là những văn bản mà tôi đã giữ trong tầm tay mình trong nhiều năm, những cuốn sách tôi yêu. Dĩ nhiên, chúng đa phần đã có bản dịch chuẩn; nhưng nếu tôi có thể làm mới chúng—“rửa lại chúng,” như chúng ta nói—dù một chút thôi, thì những nỗ lực của tôi cũng xứng đáng.

Bản dịch The Catcher in the Rye của J. D. Salinger của tôi mà tôi đã xuất bản mấy năm trước là một phần của loạt “rửa lại” này, dĩ nhiên cũng như bản dịch The Great Gatsby mới. Tôi không có mong muốn bất đồng với bản dịch của những người tiền nhiệm. Mỗi bản đều xuất sắc theo cách của riêng nó. Trên thực tế, nếu độc giả nào trở nên gắn bó với một cuốn tiểu thuyết nhờ một trong những bản dịch đó muốn biết tại sao tôi phải rắc rối tạo ra một bản dịch nữa, tôi sẽ thấy rất khó biện minh cho mình. Tuy nhiên, niềm tin của tôi là, như tôi đã viết khi bản dịch Catcher của tôi ra mắt, mỗi bản dịch đều có “hạn sử dụng” của riêng nó. Mặc dù rất nhiều tác phẩm văn chương có thể gọi một cách đúng đắn là “trẻ mãi,” không bản dịch nào nằm trong nhóm đó. Suy cho cùng, dịch thuật là một vấn đề kỹ thuật ngôn ngữ, nó già đi một cách tự nhiên khi những đặc điểm của một thứ tiếng thay đổi. Do đó, trong khi có những công trình bất tử, về nguyên tắc thì không thể có bản dịch nào bất tử. Cũng như những cuốn từ điển cuối cùng cũng trở nên lỗi thời, mỗi bản dịch (dĩ nhiên, bao gồm cả bản dịch của tôi), ở một mức độ nào đó, cũng trở nên lạc hậu theo thời gian. Thậm chí tôi có thể nói rằng khi một bản dịch nào đó in quá sâu vào tâm trí của độc giả trong một thời gian quá dài, nó có nguy cơ gây tổn hại bản gốc. Do vậy bắt buộc phải có những bản dịch mới xuất hiện một cách định kỳ, cũng giống như các chương trình máy tính được cập nhật thường xuyên. Ít nhất nó cũng đem lại phạm vi lựa chọn lớn hơn, và điều này chỉ có thể có lợi cho những độc giả tiềm năng.

Trong trường hợp của The Great Gatsby, tôi thấy không bản dịch nào tôi từng xem thỏa mãn được tôi, bất kể chất lượng của chúng ra sao. Không thể tránh khỏi, tôi nghĩ, Cái này hơi (hoặc quá!) khác Gatsby mà tôi biết. Tôi phải vội vã nói thêm rằng đây là phản ứng rất cá nhân, dựa trên hình ảnh tôi mang trong đầu, và không liên quan gì đến những đánh giá phê bình khách quan—hay học thuật—về những bản dịch đó, và dù sao những đánh giá như vậy cũng vượt quá năng lực của tôi. Tất cả những gì tôi có thể làm là cố gắng xác định độ rộng của khoảng cách giữa “Gatsby của tôi” với ấn tượng mà tôi có được từ những bản dịch khác—một lần nữa từ một quan điểm thuần túy chủ quan. Tôi thường không thảo luận quá thẳng thắn về phản ứng của tôi với công việc của người khác. Nhưng bởi chúng ta đang nói về The Great Gatsby, tôi sẵn sàng mạo hiểm.

Nói cách khác, tôi dịch Gatsby ở một mức độ hết sức cá nhân. Tôi muốn biến hình ảnh mà tôi có từ lâu về Gatsby trở nên rõ ràng và cụ thể, để độc giả có thể hình dung được những màu sắc và đường nét riêng biệt của cuốn tiểu thuyết và cảm nhận được kết cấu của nó. Để làm được điều này, tôi cố gắng loại bỏ bất cứ điều gì mơ hồ dù chỉ nhỏ nhất hay bất cứ điều gì có thể cho người đọc cảm giác như thể vì lý do nào đó họ đã bỏ lỡ điều gì.

Tôi luôn cảm thấy dịch thuật về cơ bản là một hành động tử tế. Tìm được từ phù hợp thôi chưa đủ: nếu hình ảnh trong văn bản dịch chưa rõ ràng, thì suy nghĩ và cảm xúc của tác giả đã mất mát. Trong trường hợp đặc biệt này, tôi đã cố hết sức để làm một dịch giả tử tế nhất có thể. Khi đi từ đoạn văn này sang đoạn văn khác, tôi cố gắng làm rõ ý nghĩa của mỗi đoạn trong tiếng Nhật bằng khả năng tốt nhất của mình. Nhưng, như với mọi thứ, đâu cũng có giới hạn. Tất cả những gì mà tôi có thể nói là tôi đã cố hết sức.

***

Tôi đã viết về tầm quan trọng đặc biệt của The Great Gatsby đối với tôi. Do vậy, như một dịch giả có trách nhiệm, tôi có nghĩa vụ cố gắng giải thích rõ hơn tầm quan trọng đó.

Khi ai đó hỏi, “Ba cuốn sách nào có ý nghĩa nhất với anh?” tôi có thể trả lời mà không cần suy nghĩ: The Great Gatsby [của F. Scott Fitzgerald], Anh em nhà Karamazov của Dostoevsky, và The Long Goodbye của Raymond Chandler. Cả ba đều không thể thiếu được đối với tôi (với tư cách cả độc giả lẫn nhà văn); nhưng nếu buộc phải chọn một, tôi sẽ không do dự mà chọn Gatsby. Nếu không có cuốn tiểu thuyết của Fitzgerald thì tôi đã không viết kiểu văn chương mà tôi viết ngày nay (trên thực tế, có thể tôi đã không viết gì cả, dù điều đó không quan trọng).

Dù sao đi nữa, các bạn cũng có thể cảm nhận được mức độ say mê của tôi với The Great Gatsby. Nó đã dạy tôi rất nhiều và khích lệ tôi rất lớn trong cuộc đời mình. Dù mỏng về kích thước đối với một tác phẩm toàn thời gian, nó lại có chức năng như một điểm chuẩn cố định, một hệ trục mà quanh đó tôi có thể sắp xếp nhiều tọa độ tạo nên thế giới của tiểu thuyết. Tôi đọc đi đọc lại Gatsby, chọc vào mọi ngóc ngách, cho đến khi gần như tôi thuộc lòng toàn bộ.

Những nhận xét như sau đây sẽ làm bối rối không chỉ một vài bạn đọc: “Này Murakami,” họ nói, “tôi đã đọc cuốn tiểu thuyết và chẳng hiểu nó. Sao anh lại nghĩ nó vĩ đại như thế?” Cơn thôi thúc đầu tiên của tôi là thách thức họ ngay lại. “Thế nếu The Great Gatsby không vĩ đại,” tôi rất muốn nói, xích lại gần hơn, “thì cái gì mới vĩ đại?” Nhưng đồng thời không phải tôi không thông cảm với quan điểm của họ. Gatsby là cuốn tiểu thuyết được rèn giũa tốt—khung cảnh hoàn toàn hiện thực, tính gợi cảm xúc tinh tế, ngôn ngữ nhiều tầng lớp—đến nỗi suy cho cùng người ta phải nghiên cứu nó từng dòng một bằng tiếng Anh để hiểu đúng giá trị của nó. Fitzgerald là một phong cách văn chương bậc thầy, và khi viết Gatsby ở tuổi hai mươi tám ông đang ở đỉnh cao tuyệt đối trong sự nghiệp của mình. Không thể tránh được, các bản dịch tiếng Nhật đã vấp phải một số điểm tinh tế trong cuốn tiểu thuyết, trong khi những điểm khác bị bỏ qua hoàn toàn. Như người ta nói, rượu ngon không đi được xa. Thử làm như thế, nó sẽ mất ít nhất một phần hương vị, sự dịu dàng, và kết cấu của nó trên đường đi.

Câu trả lời duy nhất, tôi nghĩ, là phải đọc một tác phẩm như Gatsby bằng nguyên bản; nhưng điều đó nói thì dễ hơn làm. Vẻ đẹp của thứ văn chương uyển chuyển, đàn hồi của Fitzgerald nằm ở khả năng thay đổi giọng điệu, khuôn mẫu, và nhịp điệu nhằm tạo ra những chuyển dịch vi phân trong khí quyển. Hết mực thành thực mà nói, một tác phẩm đạt được mức độ phong cách như vậy thì quá khó hiểu với một người có tiếng Anh hạn chế—chỉ một độc giả thực sự sành sỏi mới có thể thấy thực sự mình đang làm gì.

Đó là lý do, cho phép tôi phóng đại một cách có phần tùy tiện, tôi có ấn tượng là độc giả Nhật Bản sẽ không bao giờ có thể thực sự thấu hiểu The Great Gatsby. Ít nhất, đánh giá từ phản ứng chung của những người mà tôi từng trao đổi quan điểm (hầu hết đều có mối liên hệ chuyên nghiệp, ít nhất ở một mức độ nào đó, với thế giới văn chương), tôi chỉ có thể bi quan về sự tiếp nhận Gatsby ở Nhật Bản. Và đứng sau thái độ bi quan này là rào cản uy nghi của bản thân quá trình dịch thuật.

Tôi không thể quá tự phụ mà nói bản dịch Gatsby của tôi xóa bỏ hoàn toàn những rào cản đó. Không ai nhận thức rõ hơn tôi dịch Gatbsy là một công việc nặng nhọc như thế nào, do vậy mà không phải tôi khiêm tốn giả tạo khi thừa nhận rằng nỗ lực của tôi tất yếu cũng mắc một số lỗi lầm. Tôi e rằng bất cứ ai nhìn đủ kỹ cũng có thể xác định được nhiều vị trí mà tôi đã thất bại. Nhưng có cách nào chuyển dịch một tác phẩm đẹp đẽ và toàn vẹn như vậy từ tiếng Anh sang một ngôn ngữ khác mà không thất bại đôi khi?

Cho đến Gatsby, tôi vẫn luôn cố giữ việc thực tế tôi là nhà văn khỏi tâm trí mình khi dịch: tôi muốn mình vô hình, như những người múa rối vận đồ đen trên sân khấu Bunraku. Điều quan trọng, tôi tin, là sự trung thành với nguyên bản. Phải, việc tôi là nhà văn ắt có liên quan ở một mức độ nhất định, bởi lẽ nó định hình một phần bối cảnh mà tôi mang vào công việc, nhưng đó là điều nảy sinh một cách tự nhiên, không có ý định chủ tâm nào từ tôi. Tuy nhiên, Gatsby là một câu chuyện khác. Ngay từ đầu, tôi đã đặt mục tiêu đưa kinh nghiệm viết tiểu thuyết của tôi vào vận dụng một cách hữu ích nhất có thể. Điều này không có nghĩa là tôi dịch đã thoáng hay thay những cách dùng từ của riêng tôi vào nguyên bản. Thay vào đó, nó nghĩa là trong những thời khắc chiến lược, tôi mang những sức mạnh tưởng tượng với tư cách một tiểu thuyết gia của mình vào vận dụng. Tôi đào lên từng phần trơn trượt một trong cuốn tiểu thuyết của Fitzgerald, những vị trí nằm rải rác đã chứng tỏ mình rất khó nắm bắt, và tự hỏi, Nếu là tác giả, mình đã viết như thế nào? Cẩn thận, tôi xem xét những thân cành rắn chắc của Gatsby và mổ xẻ những chiếc lá đẹp đẽ của nó. Tuy nhiên, khi cần thiết, tôi lùi lại để có một cái nhìn rộng hơn, từ bỏ cách tiếp cận từng chữ một. Nếu dịch Gatsby theo bất kỳ con đường nào khác, tôi đã không thể nào truyền tải được sức mạnh của văn chương Fitzgerald. Để nắm bắt đầy đủ bản chất của nó, tôi phải lao vào trái tim nó—khi đó và chỉ khi đó tác phẩm của ông mới có thể bung nở.

Nói một cách cực đoan, tôi đã biến The Great Gatsby gần như thành một mục tiêu tối hậu—bằng việc tập trung vào nó, tôi đã có thể hoàn thành một giai đoạn của cuộc hành trình như một dịch giả của mình. Trong ý nghĩa này, trong khi Gatsby của tôi đánh dấu sự kết thúc của một điều gì đó, một chung cuộc và một kết luận, nó cũng là một bước tiến vào một địa hạt mới và rộng hơn. Điều này dĩ nhiên là một mối quan tâm cá nhân đơn thuần, một nhiệm vụ mà tôi đặt ra cho bản thân mình, có rất ít liên quan trực tiếp đến những độc giả có thể sẽ cầm cuốn sách này lên. ♦

Copyright © 2009 by Haruki Murakami | Bản dịch © 2016 Nguyễn Huy Hoàng.

Advertisements

3 comments on “Haruki Murakami nói về dịch thuật và Gatsby

  1. Bà Tám
    October 5, 2016

    Tại sao ông này lại ám ảnh với The Gatsby thế nhỉ?

    Like

  2. onylonyl
    October 13, 2016

    Chủ blog ơi, mình có góp ý nhỏ như thế này, bạn có thể post bài với font chữ khác không, cụ thể là những font không có chân (san script) sẽ dễ đọc hơn, font bạn đang dùng khá khó đọc và chữ hơi nhỏ, mình xin lỗi vì đã spam, cảm ơn bạn về bài viết rất nhiều! :D

    Like

    • vuongse
      November 8, 2016

      @onlyonly, bạn có thể zoom lên, nếu nó quá nhỏ.

      Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on October 4, 2016 by in Dịch thuật, Tiểu luận and tagged .

Archives

Categories

%d bloggers like this: