Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Nghệ thuật bộc lộ điều gì


The Lady With an Ermine.jpg

Photo by Sean Gallup/Getty Images

Nguồn: Alva Noë, “What Art Unveils,” The New York Times, Oct. 5, 2015.

Biên dịch: Nguyễn Huy Hoàng

Tôi nghĩ nhiều về nghệ thuật. Là một nhà triết học nghiên cứu về nhận thức và ý thức, và là một giảng viên và cây viết, có lẽ tôi nghĩ chủ yếu về nó. Đó là một phần công việc, nhưng cũng là một thú vui. Nhiệm vụ nhận thức rõ hơn nghệ thuật là gì—nó hoạt động như thế nào, vì sao nó quan trọng đối với chúng ta, và nó có thể cho chúng ta biết những gì về mình—là một trong những thách thức lớn nhất mà chúng ta đối mặt, và cũng là nguồn tưởng thưởng vô tận. Nhưng có những lúc có vẻ nó chỉ là vô tận, vì bản thân nghệ thuật có thể rất khó nắm bắt. Câu hỏi tiếp cận nó như thế nào cũng vậy. Có cách nghĩ nào về nghệ thuật mà đưa chúng ta đến gần hơn sự hiểu biết về bản chất thiết yếu của nó, và của chúng ta, hay không?

Xu hướng trong thời gian gần đây là cố gắng trả lời những câu hỏi này bằng mấu chốt là khoa học thần kinh. Tôi đề nghị một cách tiếp cận khác, nhưng không phải vì tôi không nghĩ việc khám phá các mối liên kết giữa nghệ thuật và bản chất sinh học của chúng ta là quan trọng. Vấn đề là khoa học thần kinh chưa định hình được một khái niệm đầy đủ về bản chất của chúng ta. Bạn tìm trong vô vọng những lý giải thỏa mãn về kinh nghiệm hay ý thức trong các bài viết của các nhà thần kinh học. Vì lý do này, tôi tin, chúng ta không thể dùng khoa học thần kinh để lý giải nghệ thuật và vị trí của nó trong đời sống của chúng ta. Quả thật, nếu như tôi đúng, thứ tự lý giải có thể đi theo một hướng khác: Nghệ thuật có thể giúp chúng ta định hình một bức tranh hoàn thiện hơn về bản chất của con người chúng ta.

Đây có thể là một trong những nguồn giá trị vĩnh cửu của nghệ thuật. Nghệ thuật là một cách học hỏi về bản thân chúng ta. Các tác phẩm nghệ thuật là các công cụ, nhưng chúng đã được làm cho xa lạ, và đó là nguồn sức mạnh của chúng.

Tôi bắt đầu với hai điều phổ biến. Đầu tiên, nghệ sĩ làm ra các thứ. Tranh ảnh, tác phẩm điêu khắc, vở diễn, bài hát; nghệ thuật luôn luôn gắn liền với chế tạo và thủ công, với sửa sang và kỹ xảo. Thứ hai, và tôi nghĩ điều này tương tự cũng không gây tranh cãi, thước đo của nghệ thuật, nguồn giá trị của nó, hiếm khi nào là độ khéo léo mà nó được làm ra, hay độ hiệu quả của nó trong việc thực hiện chức năng này chức năng kia. Trái với công nghệ đơn thuần, nghệ thuật không cần phải hoạt động để có thể là nghệ thuật tốt.

Tôi không phủ nhận rằng các nghệ sĩ đôi khi cũng làm ra những thứ có hoạt động. Ví dụ, bức chân dung người tình trẻ của Công tước Ludovico của Leonardo, “Người đàn bà và con chồn,” hoạt động theo nghĩa nó thể hiện cô gái ấy. Có thể nói tương tự với một bức ảnh trên một website mua sắm: nó thể hiện cái áo khoác và cho phép bạn quyết định có nên đặt hàng hay không. Tôi chỉ muốn nói là giá trị của tác phẩm nghệ thuật không bao giờ cốt là ở loại ứng dụng này.

Vì sao nghệ sĩ làm ra các thứ nếu các tiêu chí quen thuộc của sự thành công hay thất bại trong lĩnh vực chế tạo lại không thống nhất đối với nghệ thuật? Vì sao nghệ sĩ quyết tâm làm ra các thứ? Vì mục đích gì?

Giả thuyết của tôi là nghệ sĩ làm ra các thứ không phải vì bản thân các thứ họ làm ra là quan trọng, mà vì việc làm ra các thứ là quan trọng đối với chúng ta. Thực hiện các hoạt động—công nghệ, nói ngắn gọn—tạo nên chúng ta như một giống loài. Nghệ sĩ làm ra các thứ là vì làm như vậy họ bộc lộ một điều gì đó sâu sắc và quan trọng về bản chất của chúng ta, và quả thật tôi có thể nói đến mức là về bản chất sinh học của chúng ta.

Một trong những lý do tôi hoài nghi về cách tiếp cận khoa học thần kinh là nó quá cá nhân, và quá quan tâm đến những gì diễn ra trong đầu, để có thể hiểu được cách các hoạt động xã hội làm ra và làm đóng góp theo cách này vào việc làm nên chúng ta.

Con người, tôi đề xuất, về bản chất là các nhà thiết kế. Chúng ta là người làm ra và là người dùng công nghệ. Dao, quần áo, nhà cửa, và cả ngôn ngữ, hình ảnh, email, giao thông hàng không thương mại, và truyền thông xã hội. Công cụ và công nghệ tổ chức chúng ta; chúng làm như vậy một cách riêng lẻ—nghĩ về cách ghế ngồi và tay nắm cửa định hình tư thế và cách cử động của chúng ta; và chúng làm như vậy một cách tập thể—nghĩ về cách điện thoại hay email đã thay đổi cách chúng ta giao tiếp. Công nghệ giải quyết vấn đề, nhưng cũng cho phép chúng ta định hình những vấn đề mới. Ví dụ, sẽ không có toán cao cấp nếu không có các ký hiệu toán học. Các công cụ như cái cào mở rộng cơ thể chúng ta; các công cụ như viết lách mở rộng đầu óc chúng ta.

Công nghệ tổ chức chúng ta, nhưng chúng chỉ làm được như vậy chừng nào chúng được gắn vào đời sống chúng ta. Đây là một ý tưởng rất quan trọng. Ví dụ như cái tay nắm cửa. Một thứ công nghệ đơn giản, đúng vậy, nhưng nó tiền giả định một nền tảng xã hội rộng lớn và đáng chú ý. Tay nắm cửa tồn tại trong bối cảnh cả một hình thức đời sống, cả một hệ sinh học—sự tồn tại của cánh cửa, tòa nhà, lối đi, cơ thể con người, bàn tay, vân vân. Nhà thiết kế tay nắm cửa tạo ra một tạo vật đơn giản, nhưng anh ta làm như vậy với mục đích biến nó thành một mắt lưới trong cái khuôn khổ nhận thức và nhân chủng học lớn hơn này.

Khi bạn đến một cánh cửa, bạn không dừng lại để xem xét tay nắm cửa; bạn chỉ đi qua nó. Tay nắm cửa không làm chúng ta suy nghĩ. Nó chỉ không làm chúng ta suy nghĩ đến mức chúng ta có khả năng coi mọi thứ mà nó tiền giả định—toàn bộ bối cảnh thực tiễn—là lẽ đương nhiên. Nếu thực tiễn văn hóa ấy xa lạ với chúng ta, nếu chúng ta không hiểu cơ thể con người hay thực tế là con người sống trong các tòa nhà, nếu chúng ta là người ngoài hành tinh, thì tay nắm cửa sẽ có vẻ rất kỳ lạ và rất đáng suy nghĩ.

Điều này đưa chúng ta đến nghệ thuật. Thiết kế, công việc của công nghệ, dừng lại, và nghệ thuật bắt đầu, khi chúng ta không có khả năng coi bối cảnh của các công nghệ và hoạt động quen thuộc của chúng ta là lẽ đương nhiên, và khi chúng ta không có khả năng coi là lẽ đương nhiên cái mà, trên thực tế, là một điều kiện tiên quyết của chính cái tính dễ hiểu có vẻ tự nhiên của những thứ như tay nắm cửa và tranh ảnh, từ ngữ và âm thanh. Khi bạn với tôi nói chuyện, tôi không chú ý đến những tiếng động mà bạn tạo ra; ngôn ngữ của bạn là một thứ trong suốt mà qua đó tôi gặp bạn. Thiết kế, ít nhất khi nó tối ưu, cũng trong suốt theo đúng cách ấy; nó biến mất khỏi tầm nhìn và được hấp thụ vào ứng dụng. Bạn xem xét hình ảnh kỹ thuật số của cái áo trên website, bạn không suy ngẫm hình ảnh của nó.

Ngược lại, nghệ thuật làm mọi thứ trở nên xa lạ. Bạn có suy ngẫm hình ảnh, khi bạn xem xét miêu tả của Leonardo về người đàn bà và con chồn. Ví du, rất có thể bạn sẽ nhận thấy bàn tay quá khổ và nam tính một cách kỳ lạ của cô ấy và tự hỏi vì sao Leonardo lại thu hút sự chú ý của chúng ta vào đặc điểm này của người phụ nữ trẻ và xinh đẹp này. Nghệ thuật phá vỡ cái nhìn đơn giản và nó làm như vậy là có mục đích. Bằng cách làm như vậy nó bộc lộ chính những gì mà cái nhìn đơn giản che giấu.

Nghệ thuật bộc lộ bản thân chúng ta với chúng ta. Nghệ thuật là một hoạt động làm ra vì chúng ta được tổ chức về mặt tự nhiên và văn hóa bằng cách thực hiện các hoạt động. Một tác phẩm nghệ thuật là một công cụ xa lạ. Nó là một phương tiện xa lạ cho chúng ta cơ hội đưa mọi thứ bị ẩn giấu dưới nền vào tầm mắt.

Nếu tôi nói đúng thì nghệ thuật không phải là một hiện tượng cần giải thích. Không phải bằng khoa học thần kinh, và không phải bằng triết học. Nghệ thuật tự nó là một thực hành nghiên cứu, một cách xem xét thế giới và bản thân chúng ta. Nghệ thuật thể hiện chúng ta với chính chúng ta, và nói một cách nào đó nó làm chúng ta mới mẻ, bằng cách phá vỡ các hoạt động làm và làm ra thông thường của chúng ta.

Alva Noë là giáo sư ngành triết học tại Đại học California, Berkeley.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on May 16, 2017 by in Văn hóa & Xã hội and tagged .

Archives

Categories

%d bloggers like this: