Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Tục từ, từ nguyên học, và lịch sử tiếng Anh


bayeaux

Đã bao giờ bạn nhận ra nhiều tục từ trong tiếng Anh rất giống những tục từ trong tiếng Đức nhưng lại chẳng giống gì những tục từ trong tiếng Pháp chưa? Từ những tục từ chỉ bộ phận cơ thể (rất dễ nhận ra từ Arsch trong tiếng Đức [tương đương ass trong tiếng Anh], nhưng từ cul trong tiếng Pháp thì không), cho tới những động từ chỉ hành động xả thải và tình dục (chắc chắn bạn có thể nhận ra scheissenficken nghĩa là gì rồi [tương đương shitfuck trong tiếng Anh], nhưng có lẽ sẽ phải bối rối với chierbaiser), tới những từ chỉ địa ngục ([hell], so sánh Hölleenfer), tiếng Anh và tiếng Đức rõ ràng có những tục từ cùng chung một gốc theo cách mà tiếng Anh và tiếng Pháp không có được. Bởi gần hai phần ba vốn từ tiếng Anh có nguồn gốc từ nhóm ngôn ngữ Rôman và chỉ một phần tư có nguồn gốc từ nhóm ngôn ngữ German, điều này có vẻ kỳ lạ.

Tiếng Anh là một loại ngôn ngữ có vốn từ là hỗn hợp của một loạt những ảnh hưởng đáng ngạc nhiên. Chúng ta vay mượn từ tiếng Latin, Hy Lạp, Hà Lan, Ả Rập, Bắc Âu cổ, Tây Ban Nha, Ý, Hindi, và nhiều hơn thế để có được thứ tiếng Anh như ngày hôm nay. Nhưng trên hết, câu chuyện của tiếng Anh là câu chuyện của hai thứ ngôn ngữ đã va chạm với nhau cách đây gần một ngàn năm và cạnh tranh để sở hữu vốn từ vựng của chúng ta hiện nay. Chúng là tiếng Anh cổ và tiếng Pháp cổ; sự kiện liên kết chúng lại với nhau là cuộc chinh phạt Anh của người Norman, đỉnh điểm của cuộc tranh chấp ngai vàng nước Anh giữa Harold Godwinson và William, Công tước xứ Normandy. Sau khi Harold tử trận trong trận Hastings (14 tháng 10 năm 1066), William giành được vương quốc cho mình và những người thừa kế của ông; vậy là về căn bản ông đã phá vỡ quyền lực của nước Anh, đến năm 1086, hơn 95% diện tích Anh Quốc đã nằm trong tay người Norman.

Ngôn ngữ quý tộc và ngôn ngữ bình dân

Sau cuộc chinh phục, nước Anh trở thành một xã hội nhị tầng được phân chia trên những nền tảng ngôn ngữ. Tầng lớp nông dân, những người bị cai trị, nói tiếng Tây Đức, tiếng Anh cổ, tổ tiên của tiếng Anh hiện đại và tiếng Đức hiện đại. Tầng lớp quý tộc, những người cai trị, nói tiếng Pháp cổ, một thứ phương ngữ Galloa-Rôman có nguồn gốc từ tiếng Latin và được nói ở miền Bắc nước Pháp, tổ tiên của tiếng Pháp hiện đại. Và đây chính là câu trả lời cho câu hỏi tại sao những tục từ trong tiếng Anh lại rất giống những tục từ trong tiếng Đức; chính là bởi tiếng Anh là ngôn ngữ “thông tục” (“vulgar,” một từ có nguồn gốc từ tiếng Latin có nghĩa là “của đám đông”). Những từ mà giờ đây chúng ta gọi là tục từ có được tính xúc phạm, ít nhất một phần, là bởi một thành kiến văn hóa lâu đời đã dạy người ta nhìn nhận từ ngữ tiếng Pháp của phe thắng trận là cao nhã và có văn hóa, còn những từ ngữ tiếng Đức của phe thua trận là hạ đẳng và thô bỉ.

Thế nhưng câu chuyện còn thú vị hơn thế, chứ không chỉ đơn giản là từ ngữ tiếng Rôman thì “tốt” còn từ ngữ tiếng German thì “xấu.” Còn có một vấn đề về mặt “biểu đạt” – đó là bối cảnh mà một số từ nhất định được sử dụng mà ấn tượng mà chúng truyền đạt. Đó là việc tiếng Rôman được đặt lên trên tiếng German chứ không phải ngược lại khi quy chiếu những từ cơ bản nhất trong tiếng Anh sang tiếng Pháp và tiếng Đức. Những từ dùng để định nghĩa những khía cạnh cơ bản nhất của cuộc sống và xã hội thường có gốc German. Lấy ví dụ về cơ thể. Ai cũng có thể nhận ra các từ tiếng Đức Haar, Hand, và Fuss [tương đương hair, hand, và foot trong tiếng Anh]; trong khi những từ tương đương trong tiếng Pháp (cheveu, main, và pied) lại ít rõ ràng hơn nhiều. Và trong khi những từ chỉ gia đình trong tiếng Đức trông rất quen thuộc, Vater, Mutter, Bruder, và Schwester [tương đương father, mother, brother, và sister trong tiếng Anh], những từ tương đương trong tiếng Pháp, père, mère, frère, và sœur lại hoàn toàn xa lạ. Có thể có ít từ gốc German trong tiếng Anh hơn, nhưng gốc German lại cung cấp hầu hết các từ mà chúng ta sử dụng trong ngôn ngữ nói hàng ngày; trong 100 từ được sử dụng nhiều nhất trong tiếng Anh, đa số đều có gốc German.

Người giàu trong lâu đài, người nghèo ngồi canh cổng

Xã hội nhị tầng của nước Anh sau cuộc chinh phạt của người Norman cũng có thể được nhận ra trong tiếng Anh hiện đại khi chúng ta xem xét các bối cảnh khác nhau mà chúng ta sử dụng các từ gốc German và gốc Rôman từng có cùng một nghĩa. Lấy ví dụ về nơi chúng ta ở. Từ house [ngôi nhà] có nguồn gốc từ từ hus trong tiếng Anh cổ (Haus trong tiếng Đức hiện đại) và cung cấp một đơn vị từ vựng tiêu chuẩn trong tiếng Anh; a house [một ngôi nhà] có thể là bất cứ thứ gì từ một túp lều xiêu vẹo cho tới 1600 Pennsylvania Avenue [tức Nhà Trắng]. Nhưng cũng có một từ tiếng Anh khác nghĩa là “ngôi nhà,” nhưng nó mang hàm ý địa vị, sang trọng, và giàu có. Đó là từ mansion, có nguồn gốc từ từ mansion trong tiếng Pháp cổ (maison trong tiếng Pháp hiện đại), nghĩa là “residence” [nơi cư trú] hoặc “home” [nhà]. Người nông dân có thể gọi nhà của mình là hus, nhưng một lãnh chúa sẽ gọi nhà của ông ta là mansion, và qua thời gian cả hai đã hòa vào sự hợp nhất là tiếng Anh hiện đại. Tuy nhiên, từ gốc Pháp đã mã hóa sự thiên kiến lịch sử khiến biệt thự mansion có vẻ cao quý.

Một ví dụ tuyệt vời của tiến trình này là cách chúng ta gọi các loài động vật. Thử xem xét những từ hiện đại chỉ một số loài động vật phổ biến, được nuôi tại Anh từ thời xa xưa. Các từ sheep [cừu], cow [bò], và pig [lợn] đều có nguồn gốc rõ ràng từ tiếng Anh cổ (sceap, cu, và picg) và như thế rõ ràng là chúng có nguồn gốc German. Thế nhưng dù những từ trong tiếng Pháp cổ chỉ những loài động vật này cũng đi vào tiếng Anh hiện đại, nhưng lại không theo cái cách mà có lẽ chúng ta có thể lập tức mong đợi. Người Norman đã gọi cừu, bò, lợn là gì? Họ gọi chúng là moton, buef, và porce, những từ còn tồn tại trong tiếng Anh hiện đại nhưng không mang ý nghĩa là tên của các loài động vật, mà thay vào đó là thịt của chúng: mutton [thịt cừu], beef [thịt bò], và pork [thịt lợn]. Giới quý tộc nói tiếng Pháp, những người cai trị Anh Quốc có thể không đả động đến những loài vật nằm rải rác trong vùng nông thôn trong hàng tuần trời, nhưng họ có thể thấy thịt của chúng mỗi ngày; trên đồng cỏ, một con bò có thể là một con cu, nhưng trên bàn ăn thì nó là buef.

Je ne sais quoi

Dù có biết nhiều về sự tiến hóa của tiếng Anh hay không thì có thể bạn vẫn nhận ra hiện tượng này, dù chỉ là mơ hồ. Việc từ ngữ gốc Rôman đem lại phong cách cao thượng hơn trong khi từ ngữ gốc German có phần thông tục hơn đã được lập trình sẵn vào cách tư duy của chúng ta, ngay cả trong thế kỷ 21. George Orwell đã than thở về xu hướng này trong bài tiểu luận năm 1946 của ông, “Politics and the English Language” [Chính trị và Ngôn ngữ Anh], và chúng ta đang tự mình hiện thực hóa cái thiên kiến đó khi chúng ta cố gắng khiến những bài phát biểu của mình trịnh trọng hơn và viết lách tràng giang đại hải và hoa mỹ với một lô xích xông những từ tiếng Latin. Tác động của từ ngữ gốc Rôman được đặc biệt nhấn mạnh trong bài viết năm 1989, “Uncleftish Beholding,” của Poul Anderson, mô tả các vấn đề cơ bản của lý thuyết nguyên tử mà chỉ sử dụng các từ gốc Đức và các nguyên tắc cấu tạo từ trong tiếng German:

With enough strength, lightweight unclefts can be made to togethermelt. In the sun, through a row of strikings and lightrottings, four unclefts of waterstuff in this wise become one of sunstuff. Again some weight is lost as work, and again this is greatly big when set beside the work gotten from a minglingish doing such as fire.

Sự ưu tiên được lập trình sẵn về mặt văn hóa của chúng ta dành cho những từ gốc Rôman không nên bịt mắt chúng ta trước vẻ đẹp nằm trong những từ ngữ gốc German. Vì vậy hãy cứ trung thành với kho từ vựng gốc German, nếu không những lời chửi thề của bạn sẽ trở nên lãng mạn.

Nguồn: Adrastos Omissi, “Swear words, etymology, and the history of English,” OUPblog, 11/07/2015.

Nguyễn Huy Hoàng dịch.

Adrastos Omissi là nghiên cứu viên cấp cao tại Khoa Lịch sử Cổ đại và Cổ điển, Oriel College, Đại học Oxford.

Advertisements

One comment on “Tục từ, từ nguyên học, và lịch sử tiếng Anh

  1. imorio
    September 16, 2015

    Mình có học cả Tiếng Đức và Anh. Khi học thì mình cũng nhận thấy có sự giống nhau khá nhiều như tác giả đã nói ở trên, nhưng lúc đó thì thầy cô chỉ nói đơn giản do hai ngôn ngữ có cùng một hệ chứ không đưa ra được lý giải cụ thể. Cảm ơn anh về bài dịch rất hay

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on August 5, 2015 by in Văn hóa & Xã hội and tagged .

Categories

Archives

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,495 other followers

%d bloggers like this: