Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Lịch sử của từ điển và vai trò trong dịch thuật


dictionaries.jpg

Nguồn: Bellos, David. “Understanding Dictionaries.” Is That A Fish In Your Ear? Translation and the Meaning of Everything. New York, NY: Faber and Faber, 2011.

(Bản dịch nháp)

Dịch giả sử dụng từ điển mọi lúc. Tôi có cả một bộ, trong đó Oxford English Dictionary, hai tập, và Thesaurus của Roget là quan trọng nhất, bên cạnh các cuốn từ điển đơn ngữ, song ngữ, và từ điển hình ảnh về thành ngữ tiếng Pháp, ngạn ngữ tiếng Nga, thuật ngữ pháp lý, và còn nhiều nữa. Những cuốn sách này là người bạn kiên định của tôi, và chúng dạy cho tôi biết nhiều điều thú vị. Nhưng việc tôi tìm kiếm và nhận được rất nhiều sự giúp đỡ từ các cuốn từ điển không có nghĩa là nếu không có chúng thì dịch thuật đã không tồn tại. Câu chuyện thực tế là trái lại, nếu không có dịch giả thì các cuốn từ điển phương Tây đã không tồn tại.

Trong số những văn bản xuất hiện sớm nhất là danh sách thuật ngữ diễn tả những điều quan trọng trong hai ngôn ngữ. Những chú giải song ngữ này được các thầy thông giáo soạn thảo để duy trì tính nhất quán trong việc dịch giữa hai ngôn ngữ và để đẩy nhanh quá trình tiếp thu các kỹ năng dịch thuật của người học nghề. Đây vẫn là những mục đích chính của các chú giải song ngữ và đa ngữ được sử dụng ngày nay. Các nhà sản xuất nước hoa Pháp duy trì cơ sở dữ liệu có bản quyền về các điều khoản thương mại của họ để giúp dịch giả sản xuất tư liệu quảng cáo cho các thị trường xuất khẩu, cũng làm như vậy là các nhà sản xuất máy tiện, các chuyên gia y tế, và các công ty luật làm việc trong lĩnh vực luật thương mại quốc tế. Những công cụ này hỗ trợ dịch giả rất nhiều, nhưng chúng không nằm ở nguồn gốc của bản thân dịch thuật. Chúng là thành quả của việc thực hành dịch lâu dài, mà không phải là nguồn gốc của các kỹ năng của dịch giả.

Từ điển song ngữ tiếng Sumer bao gồm các căn phòng chứa đầy những phiến đất sét được sắp xếp thành các danh mục—nghề nghiệp, quan hệ huyết tộc, luật pháp, đồ làm từ gỗ, đồ làm từ sậy, gốm, da, đồng, các kim loại khác, vật nuôi và động vật hoang dã, các bộ phận cơ thể, đá, cây cối, chim và cá, sợi vải, tên địa danh, và đồ ăn thức uống, mỗi danh mục đều có thuật ngữ tương ứng trong ngôn ngữ không liên quan của người Akkad chinh phạt người Sumer.[1] Do được sắp xếp theo lĩnh vực, chúng trực tiếp tương đương với các từ điển “chuyên dụng” ngày nay—tiếng Pháp kinh doanh, tiếng Nga chuyên ngành dầu khí, thuật ngữ pháp lý tiếng Đức, vân vân. Một số là đa ngữ (như nhiều từ điển chuyên dụng ngày nay) và cung cấp từ tương đương trong tiếng Amorit, Hurrit, Elamit, Ugarit, và nhiều thứ tiếng khác của các nền văn minh mà người Akkad có giao thương nếu không luôn giao thiệp hòa bình.[2] Từ Lưỡng Hà cổ đại tới cuối thời Trung cổ ở Tây Âu, danh sách từ ngữ với từ tương đương trong ngôn ngữ thứ hai tiếp tục phục vụ những mục đích tương tự—để hợp thức hóa thực hành dịch thuật và để đào tạo thế hệ dịch giả tiếp theo. Cụ thể, chúng làm trung gian giữa ngôn ngữ của những kẻ chinh phục và ngôn ngữ của những kẻ bị chinh phục được giữ lại như một ngôn ngữ của nền văn hóa. Điều chưa từng xuất hiện ở phương Tây cho đến khi phát minh ra sách in là danh sách các từ ngữ chung hoặc đa dụng đưa ra các định nghĩa trong cùng một ngôn ngữ.

Từ điển đơn ngữ phương Tây—từ điển “đa dụng”— là sản phẩm phụ xuất hiện muộn của truyền thống cổ xưa của bạn đồng hành của dịch giả, danh sách từ song ngữ, nhưng tác động của nó đối với cách chúng ta nghĩ về một ngôn ngữ là rất lớn. Cuốn từ điển đa dụng thực thụ đầu tiên được Viện hàn lâm Pháp đưa ra vào thế kỷ 17 (tập 1, A-L, xuất hiện năm 1694); cuốn đầu tiên được hoàn thành từ A đến Z là từ điển tiếng Anh của Samuel Johnson, ra đời năm 1755.

Những di tích này đánh dấu sự phát minh ra tiếng Pháp và tiếng Anh như những ngôn ngữ trong một ý nghĩa hiện đại, đặc biệt. Một khi chúng đã ra đời, mọi ngôn ngữ khác phải có cuốn từ điển chuyên dụng của riêng nó—nếu không thì nó không phải là một ngôn ngữ thực thụ. Không phải chỉ riêng sự cạnh tranh mới châm ngòi cho cuộc đua vĩ đại nhằm biên soạn từ điển quốc gia cho mỗi “ngôn ngữ quốc gia.” Sự cần thiết phải lập danh sách tự định nghĩa cho mọi từ ngữ của một ngôn ngữ cũng thể hiện một ý tưởng mới về loại hình của ngôn ngữ đó, một ý tưởng được lấy trực tiếp từ những gì đã diễn ra trong tiếng Pháp và tiếng Anh.

Truyền thống của Trung Quốc lại khác biệt hoàn toàn.[3] Lịch sử phong phú của danh sách từ ngữ về cơ bản có liên quan tới truyền thống diễn giải các văn bản cổ của Trung Quốc, chứ không phải là với việc dịch các ngôn ngữ nước ngoài, điều mà dường như nền văn minh Trung Hoa ít quan tâm hơn so với người Hy Lạp. Các cuốn từ điển tiếng Trung đầu tiên được tổ chức theo các trường ngữ nghĩa và đưa ra định nghĩa gần như thế này: Người nào gọi ta là bác thì ta gọi người đó là cháu (theo Nhĩ Nhã, thế kỷ 3 TCN). Thật không dễ tra cứu một từ trong Nhĩ Nhã, và rất nhiều định nghĩa được đưa ra một cách quá mơ hồ đến mức chúng không thể hữu ích theo cách chúng ta mong muốn về một cuốn từ điển hiện nay. Nó là một công cụ trau dồi kiến thức về các văn bản cổ xưa, để duy trì sự tinh tế trong lời nói và chữ viết. Cách phân loại thứ hai của tiếng Trung cổ điển xuất hiện trong thế kỷ 1 CN, và nó liệt kê các ký tự theo hình dạng cơ bản, hay “bộ thủ.” Những tác phẩm này không đưa ra cách phát âm từ ngữ, và mục đích chủ yếu của chúng là hỗ trợ cho việc diễn giải các văn bản cổ đại. Loại hình từ vựng tiếng Trung xuất hiện sớm thứ ba là từ điển theo vần—sổ tay cho những ai cần biết từ nào vần với từ nào, do kỹ năng gieo vần được kiểm tra trong các kỳ thi vào làm quan triều đình. Đến thế kỷ 17 mới có một công cụ để phân loại các ký tự tiếng Trung theo cách dễ tra cứu do Mai Ưng Tộ đề xuất, ít năm trước khi các nhà truyền giáo dòng Tên giới thiệu cuốn từ điển song ngữ tiếng Trung đầu tiên theo phong cách phương Tây (sang tiếng Latin, sau đó đến Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, và tiếng Pháp). Các cuốn từ điển, từ vựng, chú giải tiếng Trung trong truyền thống không liệt kê “mọi từ ngữ của ngôn ngữ” theo cách các cuốn từ điển phương Tây tìm cách làm; chúng liệt kê các ký tự và sắp xếp chúng theo trường ngữ nghĩa, theo cách viết, hoặc theo cách phát âm. Sự khác biệt sâu sắc của chúng có lẽ đã làm rõ hơn mức độ mà việc biên soạn từ điển phương Tây cũng là một truyền thống “khu vực” phát sinh từ bản chất đặc thù của các văn bản mà chúng ta có.

Vậy từ điển để làm gì? Tiện ích của một bảng chú giải song ngữ là rõ ràng. Nhưng mục đích của từ điển đơn ngữ là gì? Một cuốn từ điển đa dụng dường như ngụ ý rằng những người nói ngôn ngữ đó không hiểu rõ nó, như thể tiếng Anh, ví dụ thực tế đầu tiên, ở một mức độ nào đó cũng là tiếng nước ngoài đối với chính người nói tiếng Anh vậy. Nếu không thì tại sao họ lại cần một cuốn từ điển để dịch từ ngữ của một thứ tiếng cho mình? Việc khái niệm hóa mọi thứ một cách tổng quát và toàn diện như Dictionnaire de l’Académie bao gồm cả việc xử lý hình thức thành văn của một ngôn ngữ nói như một thứ có thể được học và được nghiên cứu không chỉ bởi người nước ngoài mà còn bởi người bản ngữ. Đó là một ý tưởng kỳ dị. Theo định nghĩa, những gì một cuốn từ điển đơn ngữ hệ thống hóa chính xác là khả năng nói mà người sử dụng cuốn từ điển đó có.

Tiền giả định thứ hai của các cuốn từ điển đa dụng là có thể lên danh sách mọi dạng từ của một ngôn ngữ. Chúng ta đã trở nên quá quen thuộc với các cuốn từ điển đa dụng đến mức mất một lúc mới nhận ra đề xuất lạ thường đó là gì. Chúng ta có thể cho rằng các cuốn từ điển luôn hơi lỗi thời một chút, rằng các cuốn từ điển tốt nhất trong số đó cũng luôn thiếu mất điều gì đó mà chúng ta có thể muốn tìm được trong đó—nhưng chúng ta nên dừng lại để đưa những suy nghĩ như vậy tới một bước xa hơn. Cố gắng nắm bắt “mọi dạng từ của một ngôn ngữ” cũng vô ích như cố gắng hứng lấy mọi giọt nước trong một dòng sông chảy. Nếu ta có thể làm được thì nó sẽ không còn là một dòng sông chảy. Nó sẽ thành một bể cá.

Khi tiếng Latin đã không còn là một ngôn ngữ nói, ta có thể liệt kê mọi dạng từ có trong những bản thảo tiếng Latin. Điều đó đã được thực hiện nhiều lần, cũng như các học giả La Mã đã biên soạn từ vựng của các từ ngữ trong tiếng Hy Lạp của Homer, và các nhà sư đã liệt kê tất cả các từ có trong văn bản tiếng Phạn thiêng liêng.[4] Từ điển đơn ngữ thời hiện đại đối xử với tiếng Pháp, hay tiếng Anh, hay tiếng Đức như thể chúng là tiếng Latin—và đó là điểm mấu chốt. Nó đưa tiếng phổ thông lên tầm ngôn ngữ của các học giả. Nó chứng tỏ rằng nói tiếng Anh đòi hỏi và cũng cho thấy mức độ trau dồi nhiều như sử dụng tiếng Latin. Từ điển đơn ngữ trước hết là một thứ vũ khí hai mũi cho sự cải tiến và sự khẳng định của người dân thường.

“Cải tiến” và “khẳng định” có thể có vẻ như tay trong tay, nhưng hai bàn tay nắm lấy nhau này đang thực sự tham gia vào một trận đấu vật. Các danh sách từ ngữ đầu tiên theo vần trong ngôn ngữ phổ thông là sự mở rộng của các công cụ giảng dạy ngôn ngữ truyền thống: cuốn Les Mots françois selon l’ordre des lettres, ainsi que les fault escrire, tournez en latin, pour les enfans của Robert Estienne, xuất bản lần đầu năm 1544, giúp trẻ em nói tiếng Pháp tìm hiểu các nguyên lý của ngôn ngữ văn hóa của chúng, cụ thể là tiếng Latin, nhưng tình cờ cũng cho chúng một công cụ để viết tiếng phổ thông một cách chính xác. (Chính tả tiếng Pháp là khá linh động trong thế kỷ 16. Do là một nhà in, Estienne có lợi lộc trong việc tiêu chuẩn hóa ngôn ngữ viết.) Trong thế kỷ sau, tiếng Anh và tiếng Pháp tiếp nhận nhiều từ ngữ của nhau và từ các ngôn ngữ cổ điển, danh sách xếp theo vần của các thuật ngữ kỹ thuật, triết học, và từ nước ngoài trở nên khá phổ biến. Năm 1604, Robert Cawdrey, một hiệu trưởng ở Coventry, đã đưa ra một tác phẩm có nhan đề giải thích một cách dài dòng những cơ sở văn hóa và xã hội của việc làm ra cuốn từ điển này: A table alphabeticall conteyning and teaching the true writing, and understanding of hard vsuall English wordes, borrowed from the Hebrew, Greeke, Latine, or French, &c. With the interpretation thereof by plaine English words, gathered for the benefit & helpe of ladies, gentlewomen, or any other unskilfull persons. Whereby they may the more easilie and better vnderstand many hard English wordes, vvhich they shall heare or read in scriptures, sermons, or elswhere, and also be made able to vse the same aptly themselues.

Bước tiến từ việc biên soạn những tác phẩm có ích về mặt xã hội cho việc bồi dưỡng các tầng lớp thất học như vậy tới việc biên soạn những cuốn từ điển về mọi từ ngữ có vẻ là điều tự nhiên. Điều đó có thể được giải thích bằng sự lan rộng của văn học, sự tăng trưởng của thương mại sách, nỗi ám ảnh với việc tạo ra các bảng chú giải ngày càng chuyên biệt, và mong muốn tóm gọn cả một nền tri thức ngôn ngữ về cùng một chỗ. Nhưng đó chỉ là một ảo tưởng dĩ vãng. Về mặt tri thức, có một khoảng cách khổng lồ giữa các tác phẩm, bất kể phong phú đến đâu, đặt ra ý nghĩa của các thuật ngữ “cứng” hay kỹ thuật hay nước ngoài để giúp đỡ người dân ít được giáo dục hơn, và nỗ lực nhằm liệt kê mọi từ ngữ được nói bởi những người nói một thứ tiếng nhất định. Để nhảy qua khoảng cách đó ta phải nghĩ về ngôn ngữ ta nói như một thực thể hữu hạn. “Tiếng Anh” phải được khái niệm hóa như một thực thể chứ không phải là như một thực tiễn xã hội. Đó là lý do tại sao lịch sử của từ điển tiếng Anh là lịch sử của sự phát minh ra một “ngôn ngữ” theo ý nghĩa mà hiện nay chúng ta hiểu từ này.

Chỉ riêng từ điển không dẫn đến sự thực thể hóa của các ngôn ngữ tự nhiên, nhưng chúng kết tinh một cái nhìn đặc thù hiện đại về ý nghĩa của việc có một ngôn ngữ. Sự phát triển của sách in cũng là một nhân tố chính trong các bối cảnh và các công nghệ hội tụ cho chúng ta những ý tưởng đã thống trị nghiên cứu ngôn ngữ hiện đại kể từ đó tới nay, và có ảnh hưởng sâu sắc lên hiểu biết của chúng ta về công việc của các dịch giả.

Các cuốn từ điển đa dụng, từ của Samuel Johnson tới của Webster và từ Brockhaus tới Robert, liệt kê những từ ngữ là một phần của ngôn ngữ. Trong quá trình đó họ cũng cho chúng ta biết rằng ngôn ngữ chúng ta nói là một danh sách các từ ngữ. Từ khởi nguồn trong Kinh thánh Hebrew, hiểu biết của các nhà biên soạn về bản chất của ngôn ngữ đã được thúc đẩy mạnh mẽ và dứt khoát bởi sự xuất hiện của tư duy in ấn hiện đại.

Những từ ngữ nào có quyền được liệt kê trong một cuốn từ điển đưa ra không chỉ những tập từ ngữ giới hạn trong một chuyên ngành mà như một ngôn ngữ tổng thể? Phải rồi, những từ ngữ mà mọi người vẫn dùng. Tất cả ư? Tới phạm vi mà nếu có thể thì các cuốn từ điển đa dụng sẵn sàng bỏ qua lời tuyên bố lịch sử về vai trò của chúng như những công cụ cải tiến. Đó chính là cuộc vật tay. Đưa ra ý nghĩa và cách sử dụng hợp lý nhất của từ ngữ, như kế hoạch rất đáng khen ngợi của Cawdrey, là trực tiếp đối đầu với dự án rộng hơn là liệt kê mọi từ ngữ mọi người thực sự sử dụng với những ý nghĩa khác nhau mà chúng có thể có đối với họ. Đó là lý do tại sao các cuốn từ điển tham chiếu đơn ngữ đã phát triển lớn đến phi thực tế như vậy. Giải pháp cho vấn đề này được minh họa một cách sinh động bằng sự nghiệp của một trong những nhân vật hư cấu của Georges Perec:

Cinoc … theo đuổi một công việc kỳ lạ. Ông tự giới thiệu mình là “người giết từ ngữ”: ông nỗ lực giữ cho từ điển Larousse luôn cập nhật. Nhưng trong khi những người biên soạn khác đi tìm các từ ngữ và ý nghĩa mới thì công việc của ông là dọn chỗ cho chúng bằng cách loại bỏ mọi từ ngữ và ý nghĩa đã rơi vào quên lãng.

Khi về hưu … ông đã xử lý hàng trăm hàng ngàn công cụ, kỹ thuật, phong tục, tín ngưỡng, tục ngữ, món ăn, trò chơi, biệt danh, trọng lượng, và thước đo … Ông đã đưa hàng trăm giống gia súc, các loài chim, côn trùng và rắn, các loài cá khá đặc biệt, các loại động vật giáp xác, các loài thực vật hơi khác nhau và một số loại rau và trái cây cụ thể trở lại tình trạng phân loại vô danh; và đội quân của các nhà địa lý, các nhà truyền giáo, nhà côn trùng học, Giáo phụ, học giả, tướng lĩnh, các vị thần và ác quỷ đã bị bàn tay ông lùa vào cõi tối tăm vĩnh cửu.[5]

Các cuốn từ điển đa dụng, và tương đối đặc biệt là những cuốn sắp theo bảng chữ cái, luôn có kích thước tiềm năng vô hạn, bởi vì không ngôn ngữ nào có ranh giới cố định về thời gian hoặc không gian, và có thể không có cách chia cuối cùng, dứt khoát một thực tiễn xã hội thành một tập hợp hữu hạn của các thành phần. Để thoát khỏi tình trạng lưỡng nan này trong khi vẫn theo đuổi một dự án lớn hơn là lập bản đồ một ngôn ngữ cụ thể, Peter Mark Roget biên soạn ra cuốn Thesaurus (“kho báu” trong tiếng Hy Lạp), không sử dụng trật tự tùy ý của bảng chữ cái mà sử dụng trật tự tự nhiên của thế giới trong vai trò là nguyên tắc tổ chức của nó. Ông phân ra sáu lớp “điều thực tế” chung, không phải vật chất hữu hình mà là ý tưởng: Abstract Relations, Space, Matter, Intellectual Faculties, Voluntary Power, và Sentient and Moral Powers. Ông chia các lớp thành các mục, rồi từ đó phân thành các nhóm ý tưởng nhỏ hơn, và đến lúc này ông mới liệt kê tất cả những từ ngữ có thể được dùng để truyền đạt ý tưởng. Ví dụ, “Sentient and Moral Powers” bao gồm mục “Personal Affections,” được tạo nên bởi “Discriminative Affections,” trong đó có phân nhóm “Aggravation.” Đó là nơi ta tìm thấy một loạt các từ và cụm từ bao gồm anger, ire, fury, to get up someone’s nose, to piss someone off, và to get someone’s goat—một danh sách dài bao gồm các từ đồng nghĩa, tất cả đều thể hiện một số mức độ hoặc dạng aggravation. Thesaurus của Roget là một thành tích phi thường. Cấu trúc của nó bắt nguồn những kho lưu trữ từ ngữ tiếng Sumer trên các phiến đất sét được sắp xếp theo danh mụ chủ đề, nhưng vì chỉ chứa rất ít từ ngữ như polyester, recitative, hay crankset, nó không cung cấp sự hỗ trợ cho những ai muốn nhìn nhận ngôn ngữ như một danh sách tên các sự vật. Thay vào đó, nó thể hiện mức độ phong phú tuyệt đối đến ngoạn mục của nhóm từ vựng mà chúng ta có, với hàng chục từ ngữ mô tả những sắc thái ý nghĩa khác nhau từng ly một của gần như chính xác cùng một điều (anger, ire, fury… ). Roget chứng tỏ ngôn ngữ là một công cụ phong phú, phi lý, và phức tạp để tạo sự phân biệt rõ ràng và thường là tùy tiện—phân biệt, phân tách, và nói cùng một điều bằng nhiều cách khác nhau.

Từ điển đồng nghĩa không được thiết kế như một nguồn lực cho các dịch giả, nhưng nó phục vụ cho dịch thuật trong hai cách riêng biệt và quan trọng tương đương nhau. Thứ nhất là tính thực tế xuất sắc. Tra cứu danh sách các từ gần đồng nghĩa và từ cùng nguồn gốc của Roget giúp nhà văn—người mà cũng có thể là dịch giả ở thời điểm đó—xác định một thuật ngữ để diễn tả sắc thái ý nghĩa chính xác hơn của từ ngữ xuất hiện đầu tiên tâm trí. Tuy nhiên, bên cạnh đó, một từ điển đồng nghĩa nói trên từng trang giấy là biết một ngôn ngữ là biết cách nói cùng một điều bằng những từ khác nhau. Đó chính xác là những gì dịch giả tìm cách thực hiện. Cuốn Thesaurus tuyệt vời Roget của nhắc nhở họ rằng trong một ngôn ngữ cũng như giữa hai ngôn ngữ bất kỳ, mọi từ ngữ đều là bản dịch của những từ ngữ khác.

[1] Jonathon Green, Chasing the Sun: Dictionary-Makers and the Dictionaries They Made (London: Jonathan Cape, 1996), 40–41.

[2] Jan Assmann, “Translating Gods: Religion as a Factor of Cultural (Un) Translatability,” in The Translatability of Cultures: Figurations of the Space Between, eds. Sanford Budick and Wolfgang Iser (Palo Alto, CA: Stanford University Press, 1996), 25–36.

[3] Information from Christoph Harbsmeier, Language and Logic in Traditional China, forming volume VII.1 of Joseph Needham’s Science and Civilisation in China (Cambridge, U.K.: Cambridge University Press, 1998), 65–84; and Endymion Wilkinson, Chinese History: A Manual (Harvard University Press, 1998), 62–94.

[4] Philitas of Cos, Átaktoi glôssai, or “Disorderly Words,” explains the meanings of rare Homeric and other literary words; the oldest surviving full Homeric lexicon is by Apollonius the Sophist, from the first century C.E. The first Sanskrit word list, sa, was written by Amara Sinha in the fourth century C.E.

[5] Georges Perec, Life A User’s Manual, trans. David Bellos (Boston: David R. Godine, 2009), 327.

Advertisements

One comment on “Lịch sử của từ điển và vai trò trong dịch thuật

  1. Bà Tám
    November 7, 2015

    Quyển này tuyệt vời quá nên được dịch ra tiếng Việt cho những người yêu thích công việc dịch nhưng chưa vào nghề. Ít nhất nó cũng cung cấp guidlines để dịch giả Việt dễ làm việc với nhau hơn và không đến nỗi sát phạt đâm chém nhau chí chết.

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on November 4, 2015 by in Dịch thuật and tagged .

Categories

Archives

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,572 other followers

%d bloggers like this: