Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Philip Roth ở Praha


Philip Roth.jpg

Philip Roth (1933–) là nhà văn người Mỹ. Ông được trao nhiều giải thưởng trong sự nghiệp của mình, trong đó có giải Pulitzer cho tác phẩm hư cấu năm 1998, giải Franz Kafka năm 2001, và giải Man Booker Quốc tế năm 2011. Tháng 4 năm 2013 ông được trao Giải phụng sự văn học của PEN. Dưới đây là phát biểu của ông nhân dịp này.

Ở Praha

Từ năm 1972 đến năm 1977, mùa xuân nào tôi cũng đến Praha một tuần hoặc mươi ngày để gặp một nhóm nhà văn, nhà báo, sử gia, và giáo sư đang chịu cảnh bức hại dưới chế độ toàn trị được Liên Xô hậu thuẫn của Séc.

Tôi bị một cảnh sát mặc thường phục theo dõi trong phần lớn thời gian ở đó, và phòng khách sạn bị nghe trộm, điện thoại của phòng cũng thế. Tuy nhiên, phải đến năm 1977, khi đang đi về từ một bảo tàng nghệ thuật nơi tôi đến xem một triển lãm lố bịch trưng bày tranh hiện thực xã hội chủ nghĩa Xô viết—phải đến năm thứ sáu ấy tôi mới bị cảnh sát câu lưu. Cuộc can thiệp này rất đáng ngại, và ngày hôm sau, lưu ý đề nghị của họ, tôi rời khỏi đất nước.

Dù vẫn giữ liên lạc qua thư—đôi lúc qua thư được mã hóa—với một số nhà văn bất đồng chính kiến mà tôi đã gặp và kết bạn ở Praha, tôi vẫn không thể lấy được visa để trở lại Tiệp Khắc trong 12 năm sau, cho đến năm 1989. Năm đó, phe cộng sản bị đẩy lùi và chính phủ dân chủ của Václav Havel lên nắm quyền, hoàn toàn chính danh, không như Tướng Washington và chính phủ của ông năm 1788, thông qua một cuộc bỏ phiếu nhất trí của Hội đồng Liên bang và với sự ủng hộ áp đảo của người dân Séc.

Tôi dành nhiều giờ ở Praha bên tiểu thuyết gia Ivan Klíma và vợ ông, Helena, một nhà tâm lý trị liệu. Cả Ivan và Helena đều nói tiếng Anh và, cùng với một số người khác—trong đó có tiểu thuyết gia Ludvík Vaculík và Milan Kundera, nhà thơ Miroslav Holub, giáo sư văn học Zdenek Stribrny, dịch giả Rita Budínová-Mlynárová, sau này được Havel bổ nhiệm làm đại sứ đầu tiên của ông tại Hoa Kỳ, và nhà văn Karel Sidon, sau Cách mạng Nhung là thầy đạo trưởng của Praha và cuối cùng là của Cộng hòa Séc—cùng nhau, những người bạn ấy cho tôi một bài học sâu sắc về tình hình đàn áp vô biên của chính phủ Tiệp Khắc.

Bài học ấy bao gồm những chuyến đi cùng Ivan đến nơi mà những đồng nghiệp của ông, cũng bị chính quyền tước quyền như Ivan, đang làm những công việc chân tay mà chế độ vốn hiện hữu ở mọi nơi đã hiểm ác giao cho họ. Một khi đã bị ném khỏi Hội Nhà văn, họ sẽ bị cấm xuất bản hay giảng dạy hay lái xe hay kiếm kế sinh nhai phù hợp với nghề nghiệp của mình. Không chỉ thế, con cái họ, con cái của phần tử biết suy nghĩ trong xã hội, còn bị cấm theo học các trường trung học đào tạo học thuật.

Trong những người mà tôi gặp và nói chuyện, một số người đang bán thuốc lá trong ki ốt ở góc phố, những người khác cầm cờ lê bên máy nước công cộng, những người khác dành cả ngày trên xe đạp để giao bánh đến tiệm, những người khác lau cửa sổ hoặc đẩy chổi trong vai trò phụ tá lao công ở một bảo tàng hẻo lánh nào đó của Praha. Những người ấy, như tôi thấy, là bộ mặt của giới trí thức đất nước.

Thời đại của một chế độ toàn trị là thế. Ngày nào cũng mang đến một nỗi đau mới, một cơn chấn động mới, thêm bất lực, nhưng lại tiếp tục bớt đi tự do và tư tưởng tự do trong một xã hội bị kiểm duyệt vốn bị trói buộc và bịt miệng. Những nghi thức thông thường của sự suy thoái: liên tục tháo bỏ bản sắc cá nhân, đàn áp thẩm quyền cá nhân, tước bỏ an ninh cá nhân—sự bất ổn, cái không thể thấy trước là chuẩn mực mới và cơn lo lắng thường trực là kết quả nguy hại. Sự tàn nhẫn của chế độ toàn trị, cỗ máy gây đau thương đem đến thứ tồi tệ nhất của mọi thứ và, qua thời gian, mọi thứ trở nên quá sức chịu đựng của con người.

Một giai thoại thú vị từ một thời gian ảm đạm và không có gì vui vẻ, rồi tôi sẽ ngồi xuống. Buổi tối sau hôm gặp cảnh sát, khi trong cơn vội tôi khôn ngoan rời Praha về nhà, Ivan bị cảnh sát bắt lên và, không phải lần đầu tiên, thẩm vấn hàng giờ liền. Chỉ lần này, họ không quát hỏi ông suốt đêm về những hoạt động nổi loạn bí mật của Helena và ông cùng nhóm nhân vật bất đồng chính kiến phiền phức và những kẻ gây rối nền hòa bình toàn trị. Thay vào đó—một sự thay đổi mới mẻ cho Ivan—họ hỏi ông về chuyến thăm Praha hằng năm của tôi.

Sau này Ivan kể với tôi trong một lá thư, ông chỉ có một câu trả lời—một—cho họ trong cuộc thẩm vấn lì lợm cả đêm về việc tại sao tôi lang thang trong thành phố mỗi mùa xuân.

“Các anh không đọc sách của ông ấy à?” Ivan hỏi đám cảnh sát.

Như dự đoán, họ ngắc ngứ trước câu hỏi, nhưng Ivan đã nhanh chóng khai sáng họ.

“Ông ấy đến tìm gái,” Ivan nói. ♦

© 2013 by Philip Roth | Bản dịch © 2016 Nguyễn Huy Hoàng.

Advertisements

One comment on “Philip Roth ở Praha

  1. Bà Tám
    July 16, 2016

    Haha. Buồn cười nhưng câu trả lời không phải là sáng tạo lần đầu. Gone with the wind, Rhett Butler đã nhờ mấy cô điếm đồng loạt khai là Ashley Wilkes đã ở với họ suốt đêm. Còn giai thoại tương tự nào nhỉ, bất thình lình tôi không nhớ ra.

    Liked by 2 people

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on July 16, 2016 by in Chính trị, Văn hóa & Xã hội and tagged .

Categories

Archives

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,505 other followers

%d bloggers like this: