Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

“Dịch thuật là cái đe” – Roberto Bolaño


Bolano.jpg

Roberto Bolaño (1953–2003) là nhà văn người Chilê. Tiểu luận “La traducción es un yunque” được viết trong khoảng tháng 9/2002 đến tháng 1/2003 và in trong Bolaño, Entre paréntesis: ensayos, artículos y discursos (1998-2003) (Barcelona: Anagrama, 2004).

Dịch thuật là cái đe

Điều gì khiến một tác giả được những người nói tiếng Tây Ban Nha hết mực trân trọng trở thành một tác giả hạng hai hoặc ba, nếu không phải một người hoàn toàn xa lạ, giữa những người giao tiếp bằng những ngôn ngữ khác? Quevedo, như Borges gợi nhắc, có lẽ là trường hợp rõ ràng nhất. Tại sao Quevedo không phải là một nhà thơ sống, tức là một nhà thơ xứng đáng được đọc lại và diễn giải lại và được phân nhánh trong những lĩnh vực bên ngoài tiếng Tây Ban Nha? Điều này trực tiếp dẫn đến một câu hỏi khác: Tại sao chúng ta coi Quevedo là nhà thơ vĩ đại nhất của mình? Hoặc tại sao Quevedo và Góngora là hai nhà thơ vĩ đại nhất của chúng ta?

Cervantes, bị coi thường và xem nhẹ khi còn sống, là tiểu thuyết gia vĩ đại nhất của chúng ta. Về điều này gần như không có tranh cãi. Ông cũng là tiểu thuyết gia vĩ đại nhất—theo một số người là người phát minh ra tiểu thuyết—ở những xứ sở không nói tiếng Tây Ban Nha và nơi tác phẩm của Cervantes được biết đến chủ yếu nhờ bản dịch. Những bản dịch ấy có thể tốt, có thể dở, điều đó không phải là trở ngại cho lý lẽ của Quijote được áp đặt lên hoặc xâm nhập vào trí tưởng tượng của hàng ngàn độc giả, những người không quan tâm đến sự phong phú của từ ngữ hay nhịp điệu hay xung lực của văn Cervantes, một thứ văn mà hiển nhiên bất cứ bản dịch nào, dù tốt đến đâu, cũng làm lu mờ hoặc tan rã.

Sterne nợ Cervantes rất nhiều và trong thế kỷ XIX, thế kỷ của tiểu thuyết xuất sắc, Dickens cũng vậy. Cả hai, gần như không cần phải nói, đều không biết tiếng Tây Ban Nha, từ đó suy ra họ đọc những cuộc phiêu lưu của Quijote bằng tiếng Anh. Điều tuyệt vời—nhưng cũng tự nhiên trong trường hợp này—là những bản dịch ấy, dù tốt hay dở, đều truyền đạt được những gì đã không thể và có lẽ sẽ không bao giờ có thể truyền đạt được trong trường hợp Quevedo hay Góngora: [đó là] thứ phân biệt một kiệt tác tuyệt đối với một kiệt tác thuần túy, hoặc, một nền văn học sống, một nền văn học là di sản của toàn thể nhân loại, với một nền văn học chỉ là di sản của một bộ tộc nhất định hoặc là một phần của một bộ tộc nhất định, nếu có thể nói như vậy.

Borges, người viết những kiệt tác tuyệt đối, đã một lần giải thích. Câu chuyện như sau. Borges đến nhà hát để xem một vở diễn Macbeth. Dịch rất tệ, dàn dựng rất tệ, diễn viên rất tệ, phối cảnh rất tệ. Ngay cả ghế ngồi của nhà hát cũng không thoải mái. Tuy nhiên, khi ánh đèn tắt đi và vở kịch bắt đầu, khán giả, Borges trong số đó, một lần nữa đắm chìm trong số phận của những con người vượt thời gian và một lần nữa run rẩy với những gì mà ta có thể tạm gọi ở đây là ma thuật.

Điều tương tự diễn ra với những vở kịch Khổ nạn đại chúng. Những diễn viên tình nguyện nghiệp dư ấy một năm một lần lại diễn cuộc đóng đinh Christ và vượt lên sự vô lý đáng sợ nhất hay những tình huống dị giáo vô thức nhất nhờ cưỡi trên sự màu nhiệm, thứ thật ra không phải là một sự màu nhiệm như vậy, mà là một tác phẩm nghệ thuật.

Làm sao nhận ra được một tác phẩm nghệ thuật? Làm sao tách biệt nó, dù chỉ trong một khoảnh khắc, khỏi bộ máy phê bình của nó, những nhà bình chú của nó, những kẻ đạo văn không biết mệt mỏi của nó, những kẻ hạ thấp nó, số phận cô đơn tối hậu của nó? Dễ thôi. Dịch nó. Dịch giả đừng xuất sắc. Xé bỏ những trang giấy một cách ngẫu nhiên. Để nó nằm trong một căn gác. Nếu sau tất cả những điều ấy một đứa trẻ xuất hiện và đọc nó, và, sau khi đọc, biến nó thành của mình, và trung thành (hoặc không, thế nào cũng được) với nó và diễn giải lại nó và đi cùng nó trên hành trình đến tận cùng của nó và cả hai đều được làm giàu và đứa trẻ cộng thêm một gam giá trị vào giá trị tự nhiên của nó, thì chúng ta đã có một thứ gì đó, một chiếc máy hoặc một cuốn sách, có khả năng nói với toàn thể nhân loại: không phải một cánh đồng cày mà là một ngọn núi, không phải hình ảnh của một cánh rừng đêm mà là cánh rừng đêm, không phải một đàn chim mà là Dạ oanh. ♦

Copyright © 2004 by Roberto Bolaño | Bản dịch © 2016 Nguyễn Huy Hoàng.

Advertisements

One comment on ““Dịch thuật là cái đe” – Roberto Bolaño

  1. Bà Tám
    September 4, 2016

    “[…] Dễ thôi. Dịch nó. Dịch giả đừng xuất sắc…” Tâm đắc!

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on September 4, 2016 by in Dịch thuật, Tiểu luận and tagged .

Categories

Archives

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,568 other followers

%d bloggers like this: