Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Mười ba cách nghĩ về dòng thơ


Dana Gioia.jpg

Dana Gioia (1950–), nhà thơ và nhà phê bình người Mỹ, là chủ tịch Quỹ Quốc gia về Nghệ thuật (NEA) của Hoa Kỳ nhiệm kỳ 2003–09 và giáo sư hàm Judge Widney ngành thơ và văn hóa công cộng tại Đại học Nam California. Cùng Adrienne Rich, ông được trao giải Poets’ Prize năm 1992 cho tập The Gods of Winter (Graywolf, 1991). Tập thơ mới nhất của Gioia là 99 Poems: New & Selected (Graywolf Press, 2016).

Mười ba cách nghĩ về dòng thơ

1) Khác biệt rõ ràng nhất giữa văn xuôi và thơ là sự ngắt dòng. Trong nghệ thuật cái rõ ràng luôn quan trọng—dù nó thường chính là cái mà các chuyên gia bỏ qua. Kỹ thuật thơ gần như hoàn toàn cốt ở chỗ khai thác những khả năng biểu đạt của sự ngắt dòng như một nguyên tắc hình thức để truyền tải và tăng cường ý nghĩa.

2) Ba nguyên tắc tổ chức chung đối với dòng thơ là vận luật, cú pháp, và hình ảnh. Mỗi hệ thống vận hành theo những quy tắc khác nhau, nhưng tất cả đều chia sẻ giả định về tầm quan trọng tối thượng của sự ngắt dòng trong việc tập trung năng lượng biểu đạt và ý nghĩa của bài thơ.

3) Mỗi yếu tố trong một bài thơ—mỗi chữ, nơi ngắt dòng, kết cấu khổ, thụt dòng, thậm chí mọi dấu câu—đều có tiềm năng mang ý nghĩa biểu đạt. Nếu ta không định hình khả năng biểu đạt tiềm năng này, mỗi chi tiết thụ động sẽ làm suy yếu sức mạnh tổng thể của bài thơ. Những yếu tố thụ động này là khối lượng chết mà bài thơ buộc phải mang.

4) Phải có lý do tại sao mỗi dòng kết thúc ở nơi nó kết thúc. Nơi ngắt dòng không trung tính. Sự ngắt dòng là nguyên tắc tổ chức thiết yếu và cơ bản nhất của thơ. Người đọc hay người nghe không cần hiểu nguyên tắc đằng sau mỗi lần ngắt dòng một cách duy lý, nhưng bằng trực giác phải cảm nhận được sự phù hợp và thẩm quyền của nó.

5) Mục đích của ngắt dòng trong thơ là thiết lập một nhịp điệu của sự kỳ vọng, thứ tăng cường sự chú ý và mức độ lĩnh hội của người nghe. Mục đích của kỹ thuật thơ, nhất là nhịp, là làm say lòng người nghe—là tạo ra một trạng thái thôi miên nhẹ nhàng làm giảm sức kháng cự và tăng cường sự chú ý của người nghe. Thơ tự do không có nhịp vật lý ổn định của thơ vần, nhưng nó tìm cách tạo ra ảnh hưởng thần kinh tương tự bằng các phương tiện khác. Ngắt dòng là nguyên tắc tổ chức trung tâm của thơ tự do.

6) Những lý do xác định độ dài của dòng phải nhất quán trong một bài thơ—trừ khi có nhu cầu áp đảo về mặt biểu đạt để vi phạm những lý do đó. Cần thời gian và năng lượng để thiết lập một mô hình của sự kỳ vọng. Vi phạm mô hình quá dễ dãi hoặc quá thường xuyên thì mô hình chủ đạo sẽ sụp đổ. Một mô hình được thực hiện một cách tồi tệ còn tệ hơn là không có mô hình nào. Không có mô hình biểu đạt thì không có thơ.

7) Mỗi bài thơ phải có một dòng hình mẫu. Độ dài dòng tiêu chuẩn phải rõ ràng—ý thức hoặc vô thức—với người nghe hay người đọc. Tiêu chuẩn này phải được duy trì trong suốt bài thơ, ngoại trừ sự thay đổi biểu đạt có ý nghĩa. Sau mỗi điểm xáo trộn, bài thơ hoặc trở lại dòng hình mẫu hoặc tạo ra một tiêu chuẩn mới. Giá trị biểu đạt của mọi xáo trộn phải lớn hơn việc mất đà và việc phá vỡ sức hấp dẫn của mô hình.

8) Mỗi dòng thơ có hai nghĩa vụ bổ sung—hoạt động tốt trong mô hình toàn thể của bài thơ, và thể hiện trong mình sức mạnh của ngôn ngữ thơ. Bài thơ thành công không chỉ cân bằng những nghĩa vụ khác nhau đó; mà còn sử dụng chúng như những bạn nhảy trong một vũ điệu liền mạch. Chúng không nhảy thì không có thơ, mà chỉ có ngôn ngữ bị thơ hóa.

9) Mỗi dòng phải có sức mạnh biểu đạt độc lập nào đó. Chỉ lấp đầy một mô hình thì không đủ để biện minh cho một dòng thơ. Nó phải có sức sống độc lập nào đó về mặt âm nhạc, tưởng tượng, hay tự sự. Dòng cá nhân là mô hình thu nhỏ của toàn bộ bài thơ. Nó phải thể hiện những mỹ đức của toàn thể. Với lợi thế như vậy đó là một lý do khiến thơ có thể được trích dẫn.

10) Sự ngắt dòng nói cho người đọc cách nghe, đọc, và hiểu bài thơ. Là nguyên tắc hình thức trung tâm của thơ, sự ngắt dòng thiết lập các mô hình âm thanh và ngữ nghĩa của bài thơ. Không thể đạt được sức mạnh hình thức tổng thể của bài thơ nếu sự ngắt dòng được thực hiện một cách cẩu thả.

11) Kết dòng đại diện cho một trong những yếu tố biểu đạt mạnh mẽ nhất trong thể thơ. Dòng thơ đảo ở từ cuối cùng trong mỗi dòng. (Nghĩa gốc của versus là “đảo cày lên luống trên đồng”—do vậy “đảo” là một trong những ẩn dụ chủ đạo cổ xưa cho thơ và kỹ thuật thơ.) Điểm đảo từ ngữ này, ngay cả khi không vần, cung cấp tiềm năng rất lớn cho tác động có ý nghĩa.

12) Từ nằm cuối một dòng thơ phải mang sức nặng của việc thẩm tra tính tưởng tượng hoặc tính nhạc. Từ cuối dòng rất dễ thấy và dễ nghe. Đừng bao giờ kết thúc dòng bằng những từ yếu trừ khi có một nhu cầu biểu đạt mạnh mẽ. Những từ kết dòng—vần hay không vần—phải tạo ra năng lượng cho bài thơ.

13) Gần như luôn nghe (và luôn thấy) được nơi ngắt dòng, dù chỉ là một tiếng vọng hay khoảng dừng rất nhỏ. Ta không nghe được vạch nhịp trong âm nhạc, nhưng người nghe được đào tạo luôn biết nó ở đâu nhờ hình dạng nốt quanh nó. Do ngắt dòng rất nổi bật, nó phải được sử dụng cho tác động biểu đạt. Nếu không làm được điều đó cho bài thơ, nó sẽ phản lại nó. ♦

Copyright © 2009 by Dana Gioia – “Thirteen Ways of Thinking about the Poetic Line

Bản dịch © 2016 Nguyễn Huy Hoàng.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on October 16, 2016 by in Thơ and tagged .

Categories

Archives

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,495 other followers

%d bloggers like this: