Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Vài câu hỏi cho thơ


why poetry.jpg

Image by Strick & Williams

Nguồn: Daniel Halpern, “A Few Questions for Poetry,” The New York Times, Dec. 30, 2016.

Biên dịch: Nguyễn Huy Hoàng

Vì sao Thơ? Ồ, phải. Hầu hết các tập thơ chỉ bán được vài ngàn bản, cùng lắm. Vậy thì nói theo nghĩa định lượng, mục đích của việc ủng hộ nó là gì? Bằng tiền bạc hay tinh thần? Chúng ta có lập luận tương tự cho việc đầu tư vào một giống loài đang bị đe dọa hay không? Như ô tác Đại Ấn, một trong những loài chim biết bay nặng nhất, chỉ còn vài trăm cá thể.

Vấn đề lớn hơn số lượng tập thơ bán được mỗi năm. Nó là chuyện ngôn ngữ—ngôn ngữ của chúng ta. Chẳng phải nó cũng đang bị đe dọa hay sao? Nếu thứ ngôn ngữ nghèo nàn của email và tin nhắn và Twitter là bất kỳ dấu hiệu nào thì đúng là có thể cho là có thể.

Tuy nhiên, một câu hỏi mà tôi thường tự hỏi là vì sao rất nhiều người (và chúng ta đang nói đến hàng triệu người) tìm đến thơ cho mọi nghi lễ quan trọng của đời người—lễ cưới, lễ tang, lời chúc rượu, bi kịch, lời ca ngợi, sinh nhật… Vì sao? Vì ngôn ngữ của thơ tránh sự thông thường—nhưng thơ hay nhất đồng thời cũng ngợi ca sự thông thường. Ngôn ngữ được tập trung theo cách khiến cho ý nghĩa đích thực và cảm xúc được cô đọng trong không khí. Nhà thơ W. S. Merwin từng nói: “Thơ nói với cá nhân trong những khoảnh khắc thân mật, riêng tư, sợ hãi, và phấn khởi nhất… do nó đến gần hơn bất cứ hình thức nghệ thuật nào khác trong việc diễn đạt những điều không thể nói. Trong việc biểu đạt cái không thể biểu đạt, thơ vẫn gần với nguồn gốc của ngôn ngữ.”

Vì sao thơ? Tôi đã gửi đi vài email để xem những người khác có gì để nói. Nhà thơ Louise Glück, về chủ đề doanh số, viết lại, “Thơ có thể không bán được, nhưng cũng không bị cho đi hay ném đi. Nó có xu hướng, hơn các loại sách khác, tả tơi trong tay người sở hữu. Tôi cho là không phải tin tốt trong một nền văn hóa và kinh tế được xây dựng trên sự lỗi thời. Nhưng một cuốn sách được yêu thích như thế và được tìm đến như thế cho sự an ủi và niềm hứng khởi mãnh liệt có thể tái tạo với tôi có vẻ là một điều kỳ diệu.”

Nhà thơ người Hy Lạp Yiannis Ritsos, bị bắt giam vì những lý do chính trị, đã làm thơ trên những mẩu giấy quấn thuốc khi ở trong tù, nhồi vào lớp lót áo khoác và, khi được thả, bước ra ngoài với những bài thơ của mình trên người. Hầu hết đều ngắn.

Nhà thơ người Ukraine Irina Ratushinskaya, khi ở trong tù, làm thơ trên các bánh xà phòng. Khi đã thuộc lòng, bà xóa chúng đi.

Tiểu thuyết gia Richard Ford khác các nhà thơ trong quan điểm của mình: “Câu hỏi ‘Vì sao thơ ca?’ không hỏi điều gì làm cho thơ trở nên độc nhất giữa các hình thức nghệ thuật khác; thơ có thể có cùng nguồn gốc với những hình thức biểu đạt đặc quyền khác. Một câu hỏi có phần thú vị hơn sẽ là: “Bản chất của kinh nghiệm, và đặc biệt là kinh nghiệm sử dụng ngôn ngữ, cái đưa biểu đạt thơ ca vào hiện tồn, là gì? Có điều gì ở kinh nghiệm ấy mà không thể nói ra?” Anh không thể khái quát hóa về thơ một cách hữu ích được; anh không thể thu nhỏ bản chất của nó thành một hạt nhân làm nền tảng cho tất cả những hiện thân khác nhau của nó. Tôi đoán cuộc đối thoại nội tâm của tôi gợi ý rằng nếu anh không thể trả lời thành công câu hỏi ‘Vì sao thơ ca?,’ không thể thu nhỏ nó theo cách mà tôi nghĩ anh không thể, thì có lẽ đó là bằng chứng mạnh mẽ nhất cho thấy thơ đang làm công việc của nó; nó đang tạo ra một nhu cầu thiết yếu rồi đáp ứng nó.”

Khi tìm một bài thơ để đọc tại một lễ tưởng niệm là ta đang tìm điều gì? Và tại sao ta tìm một bài thơ? Ta có hình dung rằng trong thơ ta sẽ tìm thấy điều gì đó mà ta không thể tự mình nói? Và khi ta tìm được bài thơ phù hợp, ta tìm được điều gì? Ta nghe thấy gì? Điều gì được nói? Và ta hình dung những người đưa tiễn sẽ nghe thấy gì?

Vì sao đọc thơ? Emily Dickinson viết: “Nếu tôi đọc một cuốn sách và nó khiến cả cơ thể tôi lạnh đến nỗi không ngọn lửa nào có thể sưởi ấm, tôi biết đấy là thơ. Nếu tôi có cảm giác như thể đỉnh đầu mình đã bị lấy đi, tôi biết đấy là thơ. Đấy là cách duy nhất tôi biết. Còn cách nào khác nữa?”

Một lần nữa, vì sao thơ? Tôi viết cho nhà thơ Robert Hass. Phản hồi của ông: “Paradise Lost được in dưới một ấn bản không quá 1.500 cuốn và đã biến đổi tiếng Anh. Mất một thời gian. Wordsworth có những ý tưởng mới về tự nhiên: Thoreau đọc Wordsworth, Muir đọc Thoreau, Teddy Roosevelt đọc Muir, và chúng ta có rất nhiều công viên quốc gia. Mất một thế kỷ. Cái mà thơ cho chúng ta là một kho lưu trữ, kho lưu trữ tồn tại đầy đủ nhất về những gì con người đã nghĩ và cảm thấy của một kiểu nghệ sĩ gồm những người yêu ngôn ngữ theo một cách cho phép họ làm việc với cách thức tạo ra một bản nhạc từ ngữ để truyền tải kinh nghiệm một cách chính xác và đầy đủ.”

Vậy thì đến câu hỏi trong tay: Vì sao ủng hộ thơ? Những ai trong chúng ta tham gia vào việc xuất bản và nuôi dưỡng chữ viết làm như vậy là để đảm bảo ngôn ngữ cho các thế hệ tương lai của chúng ta vẫn còn nguyên vẹn, mạnh mẽ, và cuối cùng được đổi mới, có khả năng đảm đương vai trò của nó trong những thời khắc khủng hoảng và kỷ niệm.

Wallace Stevens viết rằng chức năng của nhà thơ là “giúp người ta sống cuộc sống của mình.” Và bởi vì ông làm trong ngành tài chính cũng như là một nhà thơ, ông viết, “Tiền là một kiểu thơ.” Tôi sẽ đảo ngược câu nói đó và nói thơ là một kiểu tiền bạc. Như chính Stevens nói, “Trí tưởng tượng là sức mạnh của con người trước tự nhiên.”

Daniel Halpern là nhà thơ người Mỹ và biên tập viên sáng lập nhà xuất bản Ecco.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on February 6, 2017 by in Văn chương & Phê bình, Văn hóa & Xã hội and tagged .

Categories

Archives

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,501 other followers

%d bloggers like this: