Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Nghệ thuật nào trong thời đại Trump?


margaret atwood.jpg

Atwood at Women’s March Toronto in Jan. 2017 | Photo by Margaret Atwood/Twitter

Nguồn: Margaret Atwood, “What Art Under Trump?The Nation, January 18, 2017.

Biên dịch: Tram Nguyen | Hiệu đính: Nguyễn Huy Hoàng

Nghệ thuật ích gì? Đó là câu hỏi thường được hỏi ở những xã hội nơi tiền là thước đo chính của giá trị, thường là bởi những người không hiểu được nghệ thuật—và do đó không ưa nghệ thuật và các nghệ sĩ làm nghệ thuật. Giờ đây câu hỏi này cũng được chính các nghệ sĩ đặt ra.

Đối với các nhà văn người Mỹ và các nghệ sĩ khác, bầu không khí đang có một cái lạnh dễ thấy. Các nhà lãnh đạo chuyên quyền vốn nổi tiếng vì sự đàn áp và đòi hỏi sự xu nịnh: “Luồn cúi hoặc ngậm miệng” là quy tắc của họ. Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, nhiều nhà văn, nhà làm phim, và nhà viết kịch thường được F.B.I. viếng thăm vì nghi ngờ có “các hoạt động phi Mỹ.” Lịch sử ấy sẽ lặp lại? Tự kiểm duyệt sẽ manh nha? Chúng ta có thể sẽ bước vào một thời đại samizdat ở Hoa Kỳ, khi mà các bản thảo được lưu hành một cách bí mật vì xuất bản đồng nghĩa với lời mời trả thù? Điều đó nghe có vẻ cực đoan, nhưng xem xét lịch sử của chính nước Mỹ—và làn sóng các chính phủ chuyên chế đang quét qua toàn cầu—nó không phải là không khả dĩ.

Trước những bất định và nỗi sợ như vậy, các cộng đồng sáng tạo của Mỹ đang lo lắng hối thúc nhau đừng đầu hàng mà không chiến đấu: Đừng từ bỏ! Viết sách đi! Làm nghệ thuật đi!

Nhưng viết gì hay làm gì đây? Năm mươi năm nữa, người ta sẽ nói gì về nghệ thuật và văn chương của thời đại này? Đại Suy thoái đã được Grapes of Wrath của John Steinbeck làm cho bất tử bằng cách mô tả chi tiết tình cảnh những năm Dust Bowl của những người đã trải qua nó ở tầng đáy xã hội Hoa Kỳ. Vở The Crucible của Arthur Miller đem đến một ẩn dụ phù hợp cho chủ nghĩa McCarthy, với những cuộc săn đuổi và những cáo buộc hàng loạt của nó. Cuốn tiểu thuyết Mephisto xuất bản năm 1936 của Klaus Mann, về sự nổi lên của một diễn viên nổi tiếng, cho thấy quyền lực tuyệt đối làm tha hóa tuyệt đối một nghệ sĩ—một câu chuyện vừa vặn trong triều đại của Hitler. Loại hình tiểu thuyết, thơ, phim ảnh, series truyền hình, trò chơi điện tử, hội họa, âm nhạc, hay tiểu thuyết đồ họa nào sẽ phản ánh đầy đủ thập niên tới của nước Mỹ?

Chúng ta vẫn chưa có ý tưởng nào. Chúng ta không thể: Không gì có thể đoán trước trừ sự không thể đoán trước. Nhưng có lẽ có thể nói mối quan tâm của Trump đối với nghệ thuật, đánh giá trên thang từ 1 đến 100, nằm ở đâu đó giữa 0 và âm 10—thấp hơn bất cứ vị tổng thống nào trong 50 năm qua. Có vị chẳng màng gì đến nghệ thuật, nhưng ít nhất cũng coi việc giả vờ thế là khôn ngoan. Trump thì không. Trên thực tế, có thể ông còn không nhận ra là nó có tồn tại.

Điều này thật ra có thể là một lợi thế cho chúng ta. Stalin và Hitler có quan tâm đến nghệ thuật và tự coi mình là chuyên gia và trọng tài, một tin rất xấu đối với các nhà văn và nghệ sĩ có phong cách làm mất lòng chính quyền. Họ bị gom vào gulag hoặc bị lên án là suy thoái. Hy vọng là hầu hết những người làm sáng tạo sẽ thoát khỏi tầm ra đa, bé nhỏ đến mức không bị phát hiện.

Ở Mỹ không có trại gulag nào. Nó thích thể hiện sự không hài lòng qua việc ra tay đằng sau hậu trường hơn: Điện thoại của các nhà viết kịch sẽ không đổ chuông, như điện thoại của nhóm Hollywood Ten; bài hát của các nhạc sĩ sẽ không được chơi, như các tác phẩm của Buffy Sainte-Marie trong thời kỳ Chiến tranh Việt Nam vì bài “Universal Soldier” của bà; sách của các nhà văn sẽ không tìm được nơi xuất bản, giống như cuốn From Eve to Dawn: A History of Women in the World của Marilyn French trong nhiều năm. Chúng ta có thể phải đón nhận một sự thay đổi trong môi trường văn hóa nói chung, với những phần thưởng đủ loại cho những ai sẵn sàng đi theo đuôi nước của con tàu điện đương nhiệm, và những hình phạt thầm lặng cho những ai từ chối. Sự trả thù có thể đến dưới dạng những tweet độc hại của Tổng thống—như bài Trump công kích Arnold Schwarzenegger, người kế nhiệm Trump làm người dẫn chương trình The Celebrity Apprentice, vì rating của ông ấy—hay những lời lăng mạ khiếm nhã công khai, như với Meryl Streep sau phát biểu ngầm chỉ trích Trump là kẻ bắt nạt tại lễ trao giải Quả cầu vàng.

Và chuyện gì sẽ xảy ra với tự do ngôn luận, dấu ấn của nền dân chủ Mỹ? Liệu khái niệm này có trở thành một uyển ngữ cho ngôn ngữ thù hận và bắt nạt trên mạng, cây búa đánh vào sự “phải đạo chính trị”? Điều đó vốn đã bắt đầu. Nếu nó trở nên dữ dội hơn, những người bảo vệ khái niệm tự do ngôn luận có bị cánh tả tấn công như những kẻ cộng tác với phát xít?

***

Chắc chắn chúng ta có thể trông cậy vào các nghệ sĩ để gìn giữ các giá trị tốt đẹp hơn của chúng ta! Chẳng phải họ đại diện cho những phẩm chất cao quý nhất của tinh thần con người hay sao? Không nhất thiết là như vậy. Những người làm sáng tạo có thể đến với nhiều kiểu dáng và mẫu mã. Có người chỉ đơn thuần là nghệ sĩ giải trí kiếm tiền, những kẻ cơ hội quyết tâm thu được bạc triệu. Có người có những kế hoạch nham hiểm hơn. Chẳng có gì là thiêng liêng cố hữu trong phim ảnh và các nhà văn và sách vở. Mein Kampf cũng là một cuốn sách.

Rất nhiều người làm sáng tạo trong quá khứ đã phủ phục trước kẻ quyền lực. Trên thực tế, họ đặc biệt dễ tổn thương trước những áp lực chuyên chế do, là những cá nhân bị cô lập, họ rất dễ bị đưa vào tầm ngắm. Không lực lượng vũ trang của giới họa sĩ nào bảo vệ họ; không nhóm mafia ngầm của giới viết kịch bản nào đặt đầu ngựa lên giường bạn nếu như bạn phản đối họ. Những ai bị tấn công có thể được các nghệ sĩ khác lên tiếng bảo vệ, nhưng bảo vệ như vậy không mấy giá trị nếu một kẻ quyền thế tàn nhẫn nào đó rắp tâm hãm hại. Cây bút sắc hơn thanh kiếm, nhưng chỉ trong dĩ vãng mà thôi: Trong lúc giao tranh, ai cầm kiếm nói chung sẽ thắng. Nhưng đây là nước Mỹ; nó có một lịch sử kháng cự lâu đời và đáng tôn trọng. Và chính sự đa dạng với nhiều tiếng nói và nhiều khuôn mặt của nước Mỹ cũng sẽ là một sự tự vệ.

Đương nhiên, sẽ có các phong trào biểu tình, và các nghệ sĩ và nhà văn sẽ được hối thúc tham gia. Trách nhiệm đạo đức của họ—hoặc họ được bảo như vậy—là cho lý tưởng chung mượn tiếng nói của mình. (Các nghệ sĩ luôn bị rao giảng về trách nhiệm đạo đức của mình, một định mệnh mà các nghề nghiệp khác—nha sĩ chẳng hạn—thường tránh được.) Nhưng khó mà bảo những người làm sáng tạo phải làm gì hay đòi hỏi nghệ thuật của họ phải phục vụ cho một nghị trình cao cả mà những người khác soạn ra. Những ai đi theo những chỉ dẫn mang tính hối thúc như vậy nhiều khả năng sẽ chỉ đơn thuần làm ra tuyên truyền và phúng dụ hai chiều—cả hai đều là thuyết giảng tẻ nhạt. Các phòng trưng bày nghệ thuật tầm thường được sơn bằng thiện ý.

Vậy thì phải làm thế nào? Loại phản ứng nghệ thuật đích thực nào có thể là khả dĩ? Có khả năng là châm biếm xã hội. Có lẽ sẽ có người cố gắng sao phỏng “A Modest Proposal” của Jonathan Swift, một đề xuất lấy việc tiêu thụ trẻ con làm giải pháp kinh tế cho sự nghèo đói của Ireland. Nhưng châm biếm, than ôi, có xu hướng thất bại khi thực tế đã vượt qua cả những sự cường điệu điên rồ nhất của trí tưởng tượng—như thực tế đang ngày càng tăng cường hiện nay.

Tiểu thuyết khoa học viễn tưởng, huyễn tưởng (fantasy), và suy tưởng (speculative fiction) thường được dùng để thể hiện sự kháng nghị trong những thời đại áp lực chính trị. Chúng nói lên sự thật, nhưng nói nghiêng đi, như Yevgeny Zamyatin đã làm trong cuốn tiểu thuyết Chúng ta năm 1924, dự đoán những cuộc đàn áp sắp đến của Liên Xô. Nhiều nhà văn Mỹ bắt đầu quay sang khoa học viễn tưởng trong những năm McCarthy do nó cho phép họ chỉ trích xã hội của mình mà không bị những kẻ quyền lực tìm cách gạt đi chỉ trích dễ dàng phát hiện.

Có người sẽ làm “nghệ thuật chứng nhân” (witness art), như những nghệ sĩ đã đáp lại những thảm họa lớn: chiến tranh, động đất, diệt chủng. Chắc chắn những người viết nhật ký đã làm việc này rồi, ghi lại các sự kiện và phản ứng của họ, như những người kể lại Cái chết Đen cho đến khi họ cũng trở thành nạn nhân của nó; hay như Anne Frank, viết nhật ký trong căn gác em ẩn náu; hay như Samuel Pepys, người ghi lại những chuyện xảy ra trong Đại hỏa hoạn Luân Đôn. Các tác phẩm từ việc chứng kiến đơn thuần cũng có thể vô cùng mạnh mẽ, như cuốn Memoirs From the Women’s Prison của Nawal El Sadaawi, về thời gian bà ngồi sau song sắt ở Ai Cập của Anwar Sadat, hay Tứ thư của Diêm Liên Khoa, ghi lại nạn đói và những cái chết tập thể ở Trung Quốc trong thời kỳ Đại nhảy vọt. Các nghệ sĩ và nhà văn Mỹ hiếm khi ngại ngùng khám phá những rạn nứt trong đất nước mình. Chúng ta hãy hy vọng rằng nếu nền dân chủ sụp đổ và tự do ngôn luận bị đàn áp thì sẽ có người ghi lại quá trình điều đó diễn ra.

***

Trong ngắn hạn, có lẽ chúng ta chỉ có thể mong đợi ở giới nghệ sĩ những gì mà chúng ta vẫn luôn mong đợi. Trong lúc những sự chắc chắn từng vững vàng đang sụp đổ, chăm sóc khu vườn nghệ thuật của riêng mình có lẽ là đủ—làm những gì bạn có thể làm một cách tốt nhất chừng nào bạn còn có thể làm; tạo ra những thế giới khác đem lại cả sự thoát ly tạm thời lẫn những khoảnh khắc nhìn thấu; mở những ô cửa sổ cho phép chúng ta nhìn ra ngoài thế giới.

Khi chúng ta đang ở trong thời đại Trump, nghệ sĩ và nhà văn là những người có thể nhắc nhở chúng ta, trong những thời khủng hoảng hay hoảng loạn, rằng mỗi người chúng ta không chỉ là một lá phiếu, một con số thống kê. Cuộc sống có thể bị—và chắc chắn nhiều cuộc đời đã bị—chính trị làm biến dạng, nhưng cuối cùng thì chúng ta cũng không phải là tài sản của các chính trị gia. Trong suốt lịch sử, đó là niềm hy vọng cho những tác phẩm nghệ thuật thể hiện, cho thời đại và nơi chốn này, một cách mạnh mẽ và hùng hồn nhất có thể, làm người là như thế nào.

Margaret Atwood là nhà văn và nhà thơ người Canada.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on July 2, 2017 by in Văn hóa & Xã hội and tagged .

Categories

Archives

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,611 other followers

%d bloggers like this: