“Ghê tởm” – Czesław Miłosz

Czesław Miłosz (1911–2004) là nhà văn, nhà thơ, và dịch giả người Ba Lan. Ông được trao giải văn chương quốc tế Neustadt năm 1978 và giải Nobel văn chương năm 1980.

Ghê tởm

Józef Czapski là người đã kể cho tôi chuyện này xảy ra từ thời Cách mạng Nga. Ở một quán ăn ở nhà ga xe lửa có một người đàn ông đang ăn tối, phong thái và cách ăn mặc khiến ông ta tách bạch hẳn so với những người xung quanh, và rõ ràng thuộc tầng lớp trí thức thời tiền chiến. Ông thu hút sự chú ý của mấy kẻ lưu manh cũng đang ngồi trong quán. Chúng qua chỗ ông, bắt đầu chế nhạo ông ta rồi cuối cùng nhổ nước bọt vào bát xúp của ông. Người đàn ông này chẳng tự vệ gì cả, cũng chẳng xua đuổi những kẻ tấn công kia đi. Chuyện diễn ra một lúc lâu. Đoạn bất thình lình ông ta rút trong túi một khẩu súng lục, đặt nòng súng vào miệng và tự sát. Rõ ràng cái ông ta đã gặp ​​tại đây chính là giọt nước tràn ly của cái ly chứa đầy nỗi ghê tởm mà sự giải phóng ra những thứ bỉ lậu đã khơi dậy trong ông. Nhất định ông ta là một con người nhạy cảm, được nuôi lớn trong một môi trường êm đềm đã che chở ông tương đối kỹ khỏi cái thực tại đã bị làm cho khốc hại mà các tầng lớp thấp hơn chấp nhận là bình thường. Sự tàn bạo và thô lậu ấy đã nổi lên theo cuộc cách mạng và trở thành một đặc điểm của đời sống Xô viết.

Năm 1939 người dân Wilno và Lwów bất ngờ khám phá ra vẻ xám xịt và xấu xí của cái đời sống này. Tôi mạo muội cho rằng Stanisław Ignacy Witkiewicz đã tự sát không hẳn vì nỗi hãi hùng mà nhiều hơn là do sự ghê tởm trước những gì ông biết là sẽ xảy ra mà ông đã mô tả trong các chương cuối của cuốn tiểu thuyết Giã biệt mùa thu. George Orwell, người chưa từng đọc Witkiewicz, sau rốt cũng miêu tả cuộc sống thường nhật dưới sự cai trị của trật tự mới theo cách y hệt trong cuốn 1984: sự xám xịt, bẩn thỉu, chán chường, các loại mùi nơi các quán ăn rẻ tiền. Gọi kiểu nhạy cảm này là “mỹ cảm” thì cũng chẳng đi đến đâu. Tốt hơn là hãy ngẫm xem cái gì là cái không thể chịu đựng được trong sự tồn tại con người và sự quy tụ của những đặc điểm ấy dưới những điều kiện nhất định. Rồi sẽ dẫn đến kết luận rằng con người cần thiết phải được bảo vệ, kể cả bằng cách bọc họ lại trong một cái kén của những ảo tưởng nếu cần.

Czesław Miłosz, “Disgust,” Miłosz’s ABC’s, trans. Madeline G. Levine (Farrar, Straus and Giroux, 2001).

Nguyễn Huy Hoàng dịch.