Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Salman Rushdie: Bàn về kiểm duyệt


censorship.jpg

Salman Rushdie (1947–) là nhà văn người Anh gốc Ấn. Ông được trao giải Man Booker năm 1981 cho cuốn tiểu thuyết thứ hai của mình, Midnight’s Children. Tiểu luận dưới đây, đăng trên The New Yorker (số 11 tháng 5, 2012), được rút từ bài nói chuyện của ông trong chuỗi Arthur Miller Freedom to Write Lecture, một phần của PEN World Voices Festival 2012.

Bàn về kiểm duyệt

Không nhà văn nào thực sự muốn nói về kiểm duyệt. Nhà văn muốn nói về sáng tạo, còn kiểm duyệt là phản sáng tạo, năng lượng tiêu cực, giải sáng tạo, đưa vào tồn tại cái không tồn tại, hoặc, dùng mô tả của Tom Stoppard về cái chết, “sự vắng mặt của sự hiện hữu.” Kiểm duyệt là thứ chặn ta làm những gì mà ta muốn làm, và những gì nhà văn muốn nói là những gì mà họ làm, chứ không phải những gì chặn họ làm điều đó. Nhà văn muốn nói họ được trả bao nhiêu, họ muốn bàn tán về các nhà văn khác và nhuận bút của các nhà văn ấy, họ muốn than thở về các nhà phê bình và nhà xuất bản, và kêu ca về các chính trị gia, và họ muốn nói về những gì họ yêu, những nhà văn họ yêu, những câu chuyện và thậm chí những câu văn có ý nghĩa nào đó với họ, và, cuối cùng, họ muốn nói về những ý tưởng và những câu chuyện của chính mình. Những thứ của họ. Nghệ sĩ hài người Anh Paul Jennings, trong tiểu luận xuất sắc của ông về “chủ nghĩa kháng sinh” (“Resistentialism”), bản sao giễu nhại của “chủ nghĩa hiện sinh” (“Existentialism”), đề xuất thế giới được chia thành hai loại, “Thing” và “No-Thing,” và cho rằng giữa hai loại này có một cuộc chiến tranh không bao giờ dứt. Nếu viết là Thing, thì kiểm duyệt là No-Thing, và, như Vua Lear nói với Cordelia, “Nothing will came of nothing,” hoặc, như ngài Jennings sẽ sửa Shakespeare, “No-Thing will come of No-Thing. Think again.”

Hãy nghĩ, nếu sẵn lòng, đến không khí. Nó ở đây, quanh chúng ta, rất dồi dào, sẵn có một cách miễn phí, và nói chung thở được. Phải, tôi biết, nó không trong sạch một cách hoàn hảo hay thuần khiết một cách hoàn hảo, nhưng nó vẫn ở đây, rất dồi dào, đủ cho tất cả chúng ta và còn rất nhiều để dự trữ. Khi không khí thở được sẵn có một cách miễn phí đến thế và với thể tích như vậy, sẽ là thừa thãi nếu đòi hỏi không khí thở được phải được cung cấp miễn phí cho tất cả, với thể tích đủ cho nhu cầu của tất cả. Cái ta có, ta có thể dễ dàng coi là lẽ đương nhiên, và lờ đi. Không cớ gì phải lo lắng về nó. Ta hít thở bầu không khí sẵn có một cách miễn phí, nói chung thở được, và tiếp tục cuộc sống của mình. Không khí không phải là đề tài. Nó không phải là cái mà đa số chúng ta muốn thảo luận.

Giờ, tưởng tượng, ở một nơi nào đó ta tìm thấy một bộ vòi khổng lồ, và không khí mà chúng ta thở tuôn ra từ những chiếc vòi ấy, không khí nóng và không khí lạnh và không khí ấm từ một đơn vị pha trộn nào đó trên bầu trời. Và tưởng tượng rằng một thực thể ở trên đó, mà chúng ta không biết, hoặc thậm chí có biết, một ngày nào đó bắt đầu tắt những chiếc vòi ấy, từng chiếc một, để dần dần chúng ta bắt đầu nhận ra bầu không khí có sẵn, vẫn thở được, vẫn miễn phí, đang mỏng dần. Đến một lúc chúng ta nhận ra mình đang thở nặng nề hơn, thậm chí hổn hển. Đến lúc ấy, nhiều người trong chúng ta bắt đầu phản đối, lên án việc giảm nguồn cung khí, và lớn tiếng tranh luận cho quyền có bầu không khí có sẵn một cách miễn phí, nói chung thở được. Sự khan hiếm, ta có thể nói, tạo ra nhu cầu.

Tự do là bầu không khí mà chúng ta thở, và chúng ta sống trong một phần của thế giới nơi mà, dù nguồn cung không hoàn hảo, nó vẫn có sẵn một cách miễn phí, ít nhất với những ai trong số chúng ta không phải là những thanh niên da màu mặc áo mũ trùm đầu ở Miami, và nói chung thở được, trừ khi, dĩ nhiên, chúng ta là phụ nữ ở các tiểu bang đỏ đang cố gắng đưa ra lựa chọn tự do về cơ thể của chính mình. Tự do một cách không hoàn hảo, thở được một cách không hoàn hảo, nhưng khi còn thở được và còn tự do thì chúng ta không cần phải làm trầm trọng hóa vấn đề. Chúng ta coi nó là lẽ đương nhiên và tiếp tục cuộc sống của mình. Và ban đêm, khi rơi vào giấc ngủ, chúng ta vẫn giả định rằng ngày mai mình sẽ tự do, vì hôm nay chúng ta đã tự do.

Hoạt động sáng tạo đòi hỏi không chỉ tự do mà còn cả giả định về tự do. Nếu một nghệ sĩ sáng tạo lo lắng mình có tự do vào ngày mai hay không, thì hôm nay anh ta sẽ không tự do. Nếu lo sợ những hệ quả của lựa chọn đề tài của mình hoặc thái độ hay lề lối của mình đối với đề tài ấy, thì những lựa chọn của anh ta sẽ không được quyết định bằng tài năng của anh ta, mà bằng nỗi sợ. Nếu không tự tin về tự do của mình, thì chúng ta không tự do.

Và, thậm chí tệ hơn, khi kiểm duyệt xen vào nghệ thuật, nó trở thành đề tài; nghệ thuật trở thành “nghệ thuật bị kiểm duyệt,” và đó là cách mà thế giới nhìn nhận và hiểu nó. Kiểm duyệt dán lên tác phẩm những cái nhãn như vô đạo đức, hoặc báng bổ, hoặc khiêu dâm, hoặc gây tranh cãi, và những từ ngữ ấy sẽ mãi treo trên đó như những con hải âu quanh cổ những người đi biển bị nguyền rủa, những tác phẩm bị kiểm duyệt. Cuộc tấn công vào tác phẩm không chỉ định nghĩa tác phẩm; mà phần nào đó, đối với công chúng nói chung, nó còn trở thành tác phẩm. Cứ mỗi độc giả của Lady Chatterley’s Lover hay Tropic of Capricorn, mỗi khán giả của Last Tango in Paris hay A Clockwork Orange, sẽ có mười, một trăm, một ngàn người “biết đến” chúng như những tác phẩm dơ bẩn quá mức, hoặc bạo lực quá mức, hoặc cả hai.

Giả định có tội thay thế giả định vô tội. Sao nghệ sĩ Hồi giáo Ấn Độ ấy phải vẽ nữ thần Hindu ấy khỏa thân? Ông ta tôn trọng sự kín kẽ của nữ thần ấy không được sao? Sao nhà văn người Nga ấy lại có nhân vật chính yêu một nymphet? Ông ta chọn một độ tuổi chấp nhận được về mặt pháp lý không được sao? Sao nhà soạn kịch người Anh ấy lại mô tả một cuộc tấn công tình dục trong một ngôi đền đạo Sikh, một gurdwara? Đáng lẽ cuộc tấn công như thế phải được gỡ bỏ khỏi vùng đất thánh chứ? Sao nghệ sĩ lại phiền hà đến thế? Họ không thể chỉ cần mang đến cho chúng ta vẻ đẹp, đạo đức, và một câu chuyện cực hay hay sao? Sao nghệ sĩ lại nghĩ, nếu họ cư xử như thế, chúng ta sẽ đứng về phía họ? “Và mọi người nói ngồi xuống, ngồi xuống ngươi đang làm lật thuyền/ Và quỷ dữ sẽ kéo ngươi xuống, với linh hồn quá nặng ngươi sẽ không bao giờ ngoi lên/ Ngồi xuống, ngồi xuống, ngồi xuống, ngồi xuống/ Ngươi đang làm lật thuyền.” [Lời bài “Sit Down, You’re Rocking The Boat” của Frank Loesser.]

Khi hiệu quả nhất, dối trá của kiểm duyệt thực sự thay thế được sự thật của nghệ sĩ. Cái bị kiểm duyệt được cho là xứng đáng bị kiểm duyệt. Làm lật thuyền bị lên án.

Điều này không chỉ như vậy trong thế giới nghệ thuật. Bộ Sự thật ở Trung Quốc ngày nay đã thuyết phục thành công một phần rất lớn của công chúng Trung Quốc tin rằng những anh hùng Thiên An Môn thực ra là những nhân vật phản diện đâm đầu vào hủy diệt dân tộc. Đây là chiến thắng cuối cùng của kiểm duyệt: Khi mọi người, ngay cả những người biết mình thường xuyên bị lừa dối, không còn có thể hình dung được điều gì mới thực sự là sự thật.

Đôi khi những tác phẩm vĩ đại, bị cấm đoán, đã thách thức mô tả của người kiểm duyệt và áp đặt bản thân mình vào thế giới—Ulysses, Lolita, Nghìn lẻ một đêm. Đôi khi những nghệ sĩ vĩ đại và dũng cảm đã bất chấp kiểm duyệt để tạo ra nền văn học tuyệt diệu ngầm, như văn học samizdat của Liên Xô, hoặc để làm ra những bộ phim tinh tế tránh được lưỡi dao kiểm duyệt, như nhiều tác phẩm Iran đương đại và một số tác phẩm Trung Quốc. Thậm chí ta sẽ gặp những người đưa ra lập luận rằng kiểm duyệt tốt cho các nghệ sĩ do nó thách thức trí tưởng tượng của họ. Điều này cũng giống như lập luận rằng nếu cắt bỏ cánh tay của một người thì ta có thể ca ngợi anh ta vì đã học viết bằng một chiếc bút kẹp giữa hai hàm răng. Kiểm duyệt không tốt cho nghệ thuật, và nó thậm chí còn tồi tệ hơn cho bản thân nghệ sĩ. Tác phẩm của Ải Vị Vị sống sót; bản thân ông lại có một cuộc sống ngày càng khó khăn. Nhà thơ Ovid bị trục xuất đến Biển Đen dưới tay một Augustus Caesar phật ý, và sống phần đời còn lại trong một địa ngục trần gian nho nhỏ gọi là Tomis, nhưng thơ của Ovid sống lâu hơn đế chế La Mã. Nhà thơ Mandelstam chết trong một trại lao động của Stalin, nhưng thơ của Mandelstam sống lâu hơn Liên Xô. Nhà thơ Lorca bị sát hại ở Tây Ban Nha, dưới tay những kẻ khủng bố thuê của Tổng thống lĩnh Franco, nhưng thơ của Lorca sống lâu hơn Falange phát xít. Do vậy có lẽ chúng ta có thể cho rằng nghệ thuật mạnh hơn kiểm duyệt, và có lẽ thường là như thế. Tuy nhiên, nghệ sĩ rất dễ bị tổn thương.

Ở Anh tuần trước, tổ chức English PEN đã phản đối việc Hội chợ sách London chỉ mời một nhóm nhà văn Trung Quốc “chính thống,” được nhà nước chấp thuận, trong khi tiếng nói của ít nhất ba mươi lăm nhà văn bị chế độ cầm tù, bao gồm chủ nhân giải Nobel Lưu Hiểu Ba và nhà bất đồng chính kiến chính trị và nhà thơ Chu Ngu Phu, vẫn im lặng và bị làm ngơ. Ở Hoa Kỳ, mỗi năm, những kẻ cuồng tín tôn giáo vẫn cố gắng cấm đoán nhiều nhà văn khác nhau như Kurt Vonnegut và J. K. Rowling, rõ ràng là một người ủng hộ phù thủy và nghệ thuật hắc ám; chưa nói gì đến Charles Darwin tội nghiệp, báng bổ Chúa, người mà những người ủng hộ thiết kế thông minh vẫn diễu hành phản đối. Tôi từng viết, và vẫn có cảm giác đúng, rằng các cuộc tấn công nhằm vào thuyết tiến hóa ở nhiều nơi ở Hoa Kỳ phần nào đó đã bác bỏ được lý thuyết này, chứng minh rằng chọn lọc tự nhiên không luôn đúng, hoặc ít nhất không đúng ở vùng Kansas, và chứng minh rằng con người cũng có khả năng phát triển lạc hậu, về phía Liên kết thiếu.

Nghiêm trọng hơn nữa là sự chấp nhận ngày càng lớn đối với phản ứng “đừng lật thuyền” trước những nghệ sĩ lật thuyền, sự bằng lòng ngày càng lớn rằng kiểm duyệt có thể được biện minh khi các nhóm lợi ích nhất định, hoặc giới tính, hoặc tôn giáo, tuyên bố họ bị một tác phẩm xúc phạm. Nghệ thuật vĩ đại, hoặc, nói khiêm tốn hơn, nghệ thuật độc đáo sẽ không được tạo ra ở vùng đất giữa, vốn an toàn, mà luôn ở bên lề. Độc đáo rất nguy hiểm. Nó thách thức, đặt câu hỏi, đảo lộn các giả định, làm lung lay các quy tắc đạo đức, nó không tôn trọng những con bò thiêng hay những chủ thể tương tự khác. Nó có thể gây sốc, hoặc xấu xí, hoặc, dùng cụm từ yêu dấu lắp đâu cũng được của các tờ báo lá cải, gây tranh cãi. Và nếu chúng ta tin vào tự do, nếu chúng ta muốn bầu không khí mình hít thở tiếp tục dồi dào và thở được, thì đây là nghệ thuật mà chúng ta không chỉ phải bảo vệ, mà còn phải ca tụng quyền được tồn tại của nó. Nghệ thuật không phải giải trí. Ở nơi xuất sắc nhất của nó, nghệ thuật là một cuộc cách mạng.

Copyright © 2012 by Salman Rushdie | Bản dịch © 2016 Nguyễn Huy Hoàng.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on June 22, 2016 by in Văn chương & Phê bình, Văn hóa & Xã hội and tagged .

Categories

Archives

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,635 other followers

%d bloggers like this: