Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Chức năng xã hội của thơ: Trích đoạn


ts eliot.jpg

T. S. Eliot (1888–1965) là nhà thơ, nhà viết kịch, nhà phê bình văn học người Anh gốc Hoa Kỳ. Ông được trao giải Nobel văn chương năm 1948 “cho những đóng góp nổi bật, tiên phong của ông cho thơ ngày nay.” Dưới đây là một số đoạn trích trong tiểu luận “The Social Function of Poetry,” được in trong T. S. Eliot, On Poetry and Poets (Faber and Faber, 1957).

Chức năng xã hội của thơ: Trích đoạn

Chúng ta có thể nói rằng bổn phận của nhà thơ, với tư cách nhà thơ, chỉ là gián tiếp với đồng bào của anh ta: bổn phận trực tiếp của anh ta là với ngôn ngữ của anh ta, trước hết là bảo tồn, và thứ hai là mở rộng và nâng cao. Trong việc biểu đạt những gì người khác cảm thấy anh ta cũng biến đổi cảm nhận bằng cách khiến nó mang tính ý thức hơn: anh ta khiến người ta nhận thức rõ hơn những gì họ vốn cảm thấy, và qua đó dạy cho họ điều gì đó về bản thân họ. Nhưng anh ta không đơn thuần là một người ý thức hơn những người khác; anh ta còn khác biệt về mặt cá nhân với họ, và với cả các nhà thơ khác, và có thể khiến độc giả của mình cùng chia sẻ một cách ý thức trong những cảm nhận mới mà họ chưa từng trải nghiệm trước đây. Đó là sự khác biệt giữa nhà văn thuần túy lập dị hay điên rồ với nhà văn chân chính. Nhóm đầu tiên có thể có những cảm xúc độc nhất nhưng không thể nào chia sẻ, và do đó vô dụng; nhóm thứ hai phát hiện ra những biến thể mới của sự nhạy cảm mà những người khác có thể chiếm hữu.

[…]

Khi nói về “chức năng” của bất cứ điều gì rất có thể chúng ta sẽ nghĩ về điều mà nó nên làm thay vì điều mà nó đang làm hay đã làm. Đó là một khác biệt quan trọng, bởi lẽ tôi không định nói về những gì mà tôi nghĩ là thơ nên làm. Những người nói với chúng ta những gì mà thơ nên làm, đặc biệt là nếu bản thân họ là nhà thơ, thường mang trong tâm trí mình loại hình thơ cụ thể mà họ muốn viết. Dĩ nhiên, luôn có khả năng là trong tương lai thơ có một nhiệm vụ khác với trong quá khứ; nhưng ngay cả như vậy thì cũng đáng xác định trước hết chức năng của thơ trong quá khứ, cả ở thời điểm này hay thời điểm khác và trong ngôn ngữ này hay ngôn ngữ khác, lẫn phổ quát. Tôi có thể dễ dàng viết về những gì mà bản thân tôi đã làm với thơ, hay những gì mà tôi muốn làm, rồi cố gắng thuyết phục các bạn rằng đó chính là những gì mà mọi nhà thơ tốt đã cố gắng làm, hay đáng lẽ nên làm trong quá khứ—họ không chỉ hoàn toàn thất bại, mà có lẽ đó cũng không phải lỗi của họ. Nhưng với tôi có khả năng là nếu thơ—và tôi nói đến tất cả thơ lớn—không có chức năng xã hội nào trong quá khứ thì rất có thể nó cũng không bất cứ có chức năng xã hội nào trong tương lai.

[…]

Bây giờ nếu chúng ta muốn tìm chức năng xã hội cơ bản của thơ thì trước hết phải nhìn vào những chức năng rõ ràng hơn của nó, những chức năng mà nó phải thực hiện nếu muốn thực hiện bất cứ chức năng nào. Thứ nhất, tôi nghĩ, là chúng ta có thể chắc chắn rằng thơ phải mang lại sự thỏa mãn. Nếu các bạn hỏi thỏa mãn kiểu gì thì tôi chỉ có thể trả lời, thỏa mãn theo kiểu mà thơ mang lại, đơn giản vì bất cứ câu trả lời nào khác cũng sẽ đưa chúng ta xa hơn vào mỹ học, và câu hỏi chung về bản chất của nghệ thuật.

[…]

Tôi cho rằng chúng ta sẽ đồng ý rằng mỗi nhà thơ tốt, dù có là nhà thơ lớn hay không, đều có thứ gì đó cho chúng ta ngoài sự thỏa mãn: bởi nếu chỉ là thỏa mãn, bản thân sự thỏa mãn sẽ không thể nào thuộc dạng cao nhất. Ngoài bất kỳ ý định cụ thể nào mà nhà thơ có thể có, như tôi đã lấy ví dụ trong các hình thức khác nhau của thơ, luôn có sự giao tiếp với một trải nghiệm mới nào đó, hay cách hiểu mới nào đó về cái quen thuộc, hay biểu đạt của cái chúng ta đã trải qua nhưng không có từ diễn tả, thứ mở rộng ý thức của chúng ta hoặc trau chuốt sự nhạy cảm của chúng ta. Nhưng lợi ích cá nhân như vậy từ thơ, cũng như chất lượng của sự thỏa mãn cá nhân, không phải là vấn đề mà bài viết này đề cập. Chúng ta đều hiểu, tôi nghĩ, cả kiểu thỏa mãn mà thơ mang lại, lẫn kiểu khác biệt, ngoài sự thỏa mãn, mà nó tạo ra trong cuộc đời chúng ta. Nếu không tạo ra hai tác động này thì nó đơn giản không phải là thơ. Chúng ta có thể thừa nhận điều này, nhưng đồng thời bỏ qua những gì nó làm với chúng ta một cách tập thể, như một xã hội. Và tôi nói điều này theo nghĩa rộng nhất. Bởi tôi nghĩ điều quan trọng là mỗi người nên có thơ của riêng mình.

[…]

Thơ là một lời nhắc nhở liên tục về tất cả những gì chỉ có thể được nói trong một ngôn ngữ, và bất khả dịch.

[…]

Cuối cùng, nếu tôi đúng khi tin rằng thơ có một “chức năng xã hội” đối với toàn thể đồng bào nói ngôn ngữ của nhà thơ, dù họ có nhận thức được sự tồn tại của anh ta hay không, thì việc những dân tộc khác cần tiếp tục có thơ là điều quan trọng đối với mỗi dân tộc châu Âu. Tôi không thể đọc thơ tiếng Na Uy, nhưng nếu người ta bảo tôi rằng thơ không được viết trong tiếng Na Uy nữa thì tôi sẽ thấy lo nhiều hơn là cảm thông. Tôi sẽ coi nó như một ổ bệnh rất có thể sẽ lan ra toàn Lục địa; khởi đầu của một sự thoái trào mang nghĩa mọi người ở mọi nơi sẽ không còn khả năng biểu đạt, và do đó không còn khả năng cảm nhận cảm xúc của những con người văn minh. Điều này dĩ nhiên có thể xảy ra. Người ta đã nói nhiều ở mọi nơi về sự suy giảm mối nhạy cảm tôn giáo. Vấn đề của thời hiện đại không chỉ là việc không có năng lực tin vào những điều nhất định về Chúa và con người mà cha ông chúng ta đã tin, mà còn cả việc không có năng lực cảm nhận về Chúa và con người như họ đã có. Một niềm tin mà ta không còn tin là thứ mà ở một mức độ nào đó ta vẫn có thể hiểu được; nhưng khi cảm nhận tôn giáo biến mất, những từ ngữ mà con người đã đấu tranh để biểu đạt nó sẽ trở nên vô nghĩa. Đúng là cảm nhận tôn giáo khác nhau một cách tự nhiên ở nước này so với nước khác, và ở thời đại này so với thời đại khác, giống như cảm nhận thơ ca; cảm nhận biến đổi, ngay cả khi niềm tin, giáo lý còn nguyên. Nhưng đây là một điều kiện của đời sống con người, và cái mà tôi e sợ là cái chết. Cũng có khả năng là cảm nhận về thơ, và những cảm xúc là chất liệu của thơ, có thể sẽ biến mất ở mọi nơi: điều này có lẽ sẽ giúp thúc đẩy sự thống nhất của thế giới mà một số người coi là đáng thèm muốn.

Copyright © 1945 by T. S. Eliot | Nguyễn Huy Hoàng dịch.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on December 30, 2016 by in Thơ, Văn chương & Phê bình and tagged .

Categories

Archives

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,567 other followers

%d bloggers like this: