Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Hư cấu trong thời đại hậu sự thật


Philip Roth.jpg

Philip Roth in 1964 | Photo by Sam Falk/The New York Times

Nguồn: Adam Kirsch, “Lie to Me: Fiction in the Post-Truth Era,” The New York Times, Jan. 15, 2017.

Biên dịch: Nguyễn Huy Hoàng

Giới tiểu thuyết gia người Mỹ từ lâu đã than phiền về khả năng vượt qua hư cấu của đời sống thực. Trong tiểu luận mang tính bước ngoặt năm 1961, “Writing American Fiction,” Philip Roth đã nhận xét rằng “thực tế đang liên tục vượt lên trên những tài năng của chúng ta, và nền văn hóa gần như hằng ngày tạo ra các nhân vật vốn là niềm ao ước của bất cứ tiểu thuyết gia nào.” Nhân vật mà Roth nhắc đến là Charles Van Doren, một con người nổi tiếng với bê bối quiz-show; nhưng đặt Van Doren cạnh Donald J. Trump rồi bạn sẽ có thể đánh giá được mức độ thay đổi trong bản chất của sự tin cậy trong hơn nửa thế kỷ qua.

Van Doren đã đánh mất sự kính trọng khi lộ chuyện ông được đưa câu trả lời cho những câu hỏi trong game show “Twenty-One,” một cuộc thi mà người xem truyền hình tin rằng là thật, không dàn dựng. Ngày nay có cả một thể loại truyền hình phát triển hưng thịnh mang tên “[truyền hình] thực tế,” nhưng chẳng ai xem nó lại nghĩ nó là hoàn toàn chân thực—tức là không được lên kế hoạch và không qua biên tập. Nhân tạo là cái làm cho truyền hình thực tế trở nên thú vị, mặc dù chính những show này, nếu được quảng cáo là hư cấu, sẽ có vẻ tầm thường, lặp lại, và thiếu kịch tính. Thực tế là nguyên liệu biến một thứ hư cấu dở thành một thứ hư cấu cuốn hút.

Động lực này là một phần của nguồn gốc của tiểu thuyết. Những cuốn tiểu thuyết tiếng Anh xuất hiện sớm nhất, từ Moll Flanders (1722) đến Clarissa (1748), được xuất bản một cách ẩn danh, với những nhan đề ám chỉ chúng là những câu chuyện có thật. Phải mất nhiều thế hệ mới thiết lập được những quy ước của hư cấu đủ để cho phép độc giả có được lạc thú từ những cuốn tiểu thuyết rõ ràng là không có thật. Việc giả vờ tin mà hư cấu chứa đựng là một giai đoạn muộn trong sự phát triển của thị hiếu, và nó có thể là một giai đoạn tạm thời.

Sự trỗi dậy của hồi ký trong những thập niên qua không đồng nghĩa với việc độc giả đã sẵn sàng từ bỏ những kỹ thuật của hư cấu; nhưng giống như những độc giả cách đây ba thế kỷ, họ muốn sự tự do của hư cấu cùng với sự quan yếu của thực tế.

Tác giả David Shields đã chẩn đoán mong muốn này trong bản tuyên ngôn Reality Hunger năm 2010 của mình: “Tôi thấy gần như không thể nào đọc nổi một cuốn tiểu thuyết đương đại mà thể hiện bản thân một cách không tự ý thức như một cuốn tiểu thuyết.” Nhiều nhà văn hư cấu cũng chia sẻ trực giác này, mặc dù họ phản ứng với nó bằng nhiều cách khác nhau.

Một cách là khiến tiểu thuyết trở nên tự ý thức, bằng cách biến sự bắt chước thực tế của nó thành một sự cường điệu, một tấm gương trong nhà cười. Thực tế của chúng ta sau 11/9 có cảm giác như tận thế? Vậy thì hình dung cảnh Mahattan bị hủy diệt bởi lũ xác sống (Zone One của Colson Whitehead) hoặc hồng thủy (Odds Against Tomorrow của Nathaniel Rich) hoặc nội chiến và các tay ngân hàng nước ngoài (Super Sad True Love Story của Gary Shteyngart). Bởi chúng ta biết những thứ như thế “chẳng bao giờ có thể xảy ra,” chúng dán nhãn câu chuyện là hư cấu; bởi chúng ta biết những thứ tương tự đã xảy ra và sẽ xảy ra, chúng trở thành những hư cấu trung thực.

Một cách tiếp cận khác là khiến hư cấu càng gần thực tế càng tốt, bằng cách giảm phạm vi của nó xuống đến một chủ đề mà đối với nó mỗi nhà văn đều là một thẩm quyền không thể bàn cãi: chính mình. 10:04 của Ben Lerner, Taipei của Tao Lin, và How Should a Person Be? của Sheila Heiti tất cả đều tìm cách thuyết phục chúng ta rằng chúng ta đang đọc về cuộc sống thực tế của nhà văn. Các nhà văn ấy tham gia vào một dự án phức tạp, trong đó ranh giới giữa sự thật và hư cấu trở nên ngày càng khó vạch ra.

Nhưng trò chơi này có một thiết kế an toàn khi thất bại được dựng sẵn: Dán nhãn một cuốn sách là “hư cấu,” rồi tất cả sẽ được tha thứ. Hư cấu thì không bao giờ có thể bị cáo buộc là dối trá.

Vấn đề là có vẻ càng ngày người ta càng muốn bị dối trá. Đây là mặt trái của cơn “thèm khát hiện thực,” bởi lẽ một lời nói dối, như một hồi ký giả mạo, là một thứ hư cấu không thừa nhận tính hư cấu của mình. Đó là lý do vì sao dối trá cuốn hút đến thế: Nó cho phép người nói dối và người nghe hợp tác trong việc thay đổi bản chất của chính thực tại, theo một cách có thể có vẻ gần như huyền bí. “Tư duy huyền bí” (magical thinking) được dùng như một sự xúc phạm, nhưng nó có lẽ là kiểu tư duy nguyên thủy nhất tồn tại. Vấn đề của con người hiện đại là chúng ta không còn có thể thực hiện phép thuật này một cách ngây thơ, với một niềm tin không chút nghi ngờ vào thực tại của những sáng tạo của chúng ta. Giờ chúng ta nói dối chính mình với một thứ lương tâm xấu xa. Khi hồi ký lộ ra là không “thực sự” diễn ra, chúng ta muốn đòi lại tiền.

Hư cấu là một giải pháp cho tình thế khó khăn này, cho phép chúng ta giả vờ tin theo cách mà Coleridge nói là tối cần thiết cho văn chương. Nhưng giải pháp hậu hiện đại thậm chí còn mạnh mẽ hơn: Nó là một sự vô liêm sỉ đơn giản cho phép chúng ta nhận ra dối trá là dối trá nhưng vẫn đối xử với nó như thể nó là hiện thực. Các chương trình thực tế là một ví dụ nhỏ của kỹ thuật này, nhưng khi liên quan đến chính trị cũng quá trình này lại có thể có những hậu quả chết người. The Protocols of the Elders of Zion được xuất bản, cũng như Moll Flanders, mà không có cái tên nào trên trang bìa; nó cũng tuyên bố là một lời kể trung thực về những sự kiện có thật—trong trường hợp này là một cuộc họp mà tại đó người Do Thái âm mưu thống trị thế giới và hủy diệt nền văn minh. Có lẽ một số độc giả của nó, khi nó xuất hiện lần đầu vào khoảng năm 1903 và ngay cả ngày nay, đã thành thực tin rằng nó là một tài liệu trung thực.

Nhưng Protocols còn quyền lực hơn thế khi được ủng hộ bởi những người biết nó là giả, bởi một hành động như thế biến chính thực tế thành một sự không liên quan. Những người có thể biến dối trá thành sự thật có sức mạnh định hình thực tế; họ là những nhà thơ của hiện thực. Và độc giả cho họ sự sẵn lòng giả vờ tin của mình là đồng mưu trong quá trình biến đổi kỳ lạ này, cũng như những độc giả tiểu thuyết hợp lực trong cơn say đắm của họ. Mối quan hệ giữa những kẻ mị dân và những người nghe họ được gắn kết bởi ý thức hứng khởi của họ về tội lỗi chung.

Vấn đề của nền chính trị “hậu sự thật” của chúng ta là một phần lớn dân số đã vượt qua đúng và sai. Họ phấn khích chính với sự dối trá của một lời tuyên bố, bởi vì nó cho thấy người nói có sức mạnh định hình lại thực tế cho phù hợp với những huyễn tưởng của riêng họ về sự vây hãm tự cho mình là đúng. Nói các tiểu thuyết gia là kẻ dối trá là ngây thơ, bởi vì như thế là nhầm lẫn ý định của họ; họ chưa bao giờ muốn được tin tưởng. Điều này cũng đúng với những kẻ mị dân.

Từ đầu, tiểu thuyết đã kiểm nghiệm sự khác biệt giữa sự thật, hư cấu, và dối trá; giờ thì sự sụp đổ của những khác biệt ấy đã đem đến cho chúng ta thời đại của Trump. Chúng ta đang bước vào một thời kỳ mà chính ý niệm văn chương cũng có thể có vẻ xa xỉ, một sự xa rời đấu tranh chính trị. Nhưng ngược lại mới đúng: Bất kể những người cứng đầu tin rằng nó không liên quan đến mấy, văn chương vẫn liên tục chứng tỏ mình là một công cụ nhạy cảm, một chỉ dấu hàng đầu của những sự thay đổi sẽ xuất hiện trong xã hội và văn hóa. Ngày nay cũng như mọi lúc khác, trí tưởng tượng là chỉ dẫn tốt nhất của chúng ta đến những gì mà thực tại chứa đựng cho tương lai.

Adam Kirsch là nhà thơ và nhà phê bình người Mỹ.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on January 16, 2017 by in Văn chương & Phê bình, Văn hóa & Xã hội and tagged .

Categories

Archives

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,495 other followers

%d bloggers like this: