Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Làm sao sống với các nhà phê bình (dù bạn là nghệ sĩ hay là tổng thống)


lie-lie-land

Nguồn: Adam Kirsch, “How to Live With Critics (Whether You’re an Artist or the President),” The New York Times, June 14, 2017.

Biên dịch: Nguyễn Huy Hoàng

Khi tổng thống Donald Trump phát biểu trong lễ tốt nghiệp tại Đại học Liberty hôm 13 tháng 5, chủ đề của ông hầu hết là những vấn đề thông thường: lòng yêu nước, đức tin, tầm quan trọng của việc phấn đấu vì các mục tiêu cá nhân. Đặc tính Trump chỉ nổi lên trong một khoảnh khắc vị tổng thống lạc sang chủ đề phê bình. “Chẳng có gì dễ dàng hơn hay thảm hại hơn là một kẻ chỉ trích, vì họ là những kẻ không làm được việc,” Trump nói. Chống lại sự chê trách bất lực của những người chỉ trích, ông đặt ra tham vọng mang tính xây dựng về những “kẻ mơ mộng”: “Tương lai thuộc về những kẻ mơ mộng, chứ không phải những kẻ chỉ trích.”

Sự phân biệt này có một sự liên quan dễ thấy đến bản thân Trump, kẻ mơ mộng bước vào Nhà Trắng bất chấp mọi trở ngại. Nhưng đấy không phải là quan niệm mới mẻ; thái độ khinh thị các nhà phê bình vẫn luôn phổ biến, đặc biệt là trong nghệ thuật. Quả thật, nghệ sĩ nào kinh hãi thấy mình ở cùng phía với Donald Trump trong bất cứ cuộc tranh luận nào có thể cũng sẽ thầm cảm thông với việc xem thường các nhà phê bình của ông. Có vẻ nhà soạn nhạc Jean Sibelius là người nghĩ ra câu châm chọc được nhắc đi nhắc lại là chẳng ai dựng tượng nhà phê bình bao giờ. (Nếu trước đây là thế thì giờ nó đã không còn đúng nữa: Có một bức tượng Roger Ebert bên ngoài một rạp chiếu phim ở Illinois). Trump sẽ đồng ý, cũng như chắc chắn ông sẽ thích lối so sánh nổi tiếng, được cho là của nhà văn người Ireland Brendan Behan, rằng các nhà phê bình cũng giống như đám hoạn quan trong hậu cung: Họ thấy “chuyện ấy” diễn ra mỗi ngày, nhưng tự mình thì không làm được.

Thái độ khinh thị các nhà phê bình của giới nghệ sĩ dĩ nhiên là điều dễ hiểu. Làm ra một tác phẩm nghệ thuật là mang đến cho thế giới một món quà, và chẳng ai thích quà mình bị từ chối, thậm chí là bị dò xét quá kỹ lưỡng. Nói một cách nào đó, các nghệ sĩ lên án phê bình dựa vào một quan niệm cũ là “lễ bạc lòng thành”: Vì ý định của người tặng là hào phóng và thuần khiết nên bất cứ lời chê bai nào về món quà cũng đều là nhỏ mọn. Nhưng ai từng nhận được một món quà không vừa ý hay không phù hợp đều biết rằng tấm lòng không phải là thứ duy nhất quan trọng. Một khi đã xuất hiện từ phòng làm việc của người sáng tạo ra nó thì tác phẩm nghệ thuật trở thành vật sở hữu của bất cứ ai tương tác với nó, và do đó nó đón nhận sự đánh giá: Tôi có thực sự có được niềm vui và sự giác ngộ từ nó?

Không có cách nào để dập tắt câu hỏi vốn là nền tảng của mọi sự phê bình này. Người đọc hay người xem hay người nghe nào cũng đều hỏi như vậy, dù họ có muốn hay không. Nhà phê bình chỉ là một người đọc hay người xem hay người nghe nêu ra câu hỏi này và cố gắng trả lời nó một cách công khai, vì lợi ích của những người đọc hay người xem hay người nghe tiềm tàng khác. Làm như vậy, họ dựa vào giả định rằng khán giả của một tác phẩm, người nhận một món quà, có quyền đưa ra một đánh giá về giá trị của nó. Phạm vi đánh giá là rất lớn. Ai cũng có thể mang giá trị và tiêu chuẩn của riêng mình vào việc đánh giá. Điều này có nghĩa là nó về cơ bản cũng là dân chủ. Không tiêu chuẩn thị hiếu nào hay chuyên gia phê bình nào có thể buộc người ta thích cái người ta không thích.

Ngay cả sự chân thành nhiệt tình của nghệ sĩ cũng không làm được điều đó—và việc là đối tượng của phê bình cũng có tác dụng rất lớn trong việc bộc lộ những động cơ phức tạp ẩn dưới sự chân thành của nghệ sĩ. Cũng giống như bất cứ người quyên tặng nào, họ cho đi không phải là vì lòng vị tha tuyệt đối, mà còn vì một mong muốn được công nhận, được ngưỡng mộ vì kỹ nghệ và tài năng của mình. Đó là lý do sách vở in tên tác giả: Các nhà văn muốn được công nhận vì những gì họ cho chúng ta, giống như các tòa nhà bệnh viện và các sân vận động thể thao trưng tên các nhà tài trợ. Một lý do mà các nghệ sĩ không thích phê bình là nó có thể khai quật và phân tích cái ý chí quyền lực này.

Không ai trở thành tổng thống mà không muốn ghi tên mình bằng những chữ cái in hoa lên tâm trí người Mỹ, nhưng hầu hết các vị tổng thống ít nhất cũng đều hành động theo hướng khiêm nhường và vì công vụ. Tuy nhiên, tổng thống Trump chưa bao giờ che giấu sự tự cao tự đại của mình. Ông có được danh tiếng trong giới bất động sản bằng cách bắn tên mình bằng vàng lên hầu như mọi công trình mà ông xây dựng; giờ ông còn treo một tấm bản đồ chiến thắng bầu cử lên tường Nhà Trắng. Khi cách thể hiện thành tựu mang tính cá nhân như vậy thì làm sao chỉ trích có thể không gây một chấn thương lên sự vị kỷ của ông? Việc chê bai các nhà phê bình là thảm hại và bất lực chẳng khác gì việc ông đặt biệt danh châm biếm cho các đối thủ, như Jeb Bush “thiếu sức” và Marco Rubio “bé nhỏ.”

Nhưng còn có một mối nguy hiểm khi chúng ta coi phê bình chỉ là một biểu hiện của sự phẫn uất. Bởi lẽ trong chính trị, cũng như trong nghệ thuật, quyền được phê bình thực ra là quyền được đưa ra một đánh giá độc lập về thực tế. Nền dân chủ dựa vào các công dân có thông tin và đủ tích cực để đưa ra những đánh giá như vậy; trong một nền dân chủ, chúng ta đều là nhà phê bình. Sự đa nguyên này lúc nào cũng gây bực bội cho các chính trị gia, cũng như cho các nghệ sĩ, vì cả hai đều có xu hướng ngầm tin tưởng vào sự chân thành và thiện chí của mình đến mức họ đi đến chỗ xem sự đối lập là sự bảo thủ đơn thuần. Trong bài phát biểu tại Đại học Liberty, Trump còn nói “hệ thống này đã hỏng. Một nhóm nhỏ những tiếng nói thất bại nghĩ họ biết tất cả và hiểu người ta muốn gì và bảo người ta phải sống làm sao rồi làm phải gì rồi phải nghĩ thế nào.” Sao không đơn giản là quét những tiếng nói ấy sang một bên, giống như mỗi một người sáng tạo đều phải dập tắt những nghi ngờ bên trong và bên ngoài?

Đây là một sự cám dỗ thường trực đối với nền chính trị dân chủ, và nó là một trong những lời kêu gọi chính của chủ nghĩa phát xít. Một chủ đề phổ biến của tuyên truyền phát xít là quốc hội chỉ là những “cái chợ,” nơi mà những phát biểu và chỉ trích rỗi hơi đã khiến người ta không thể hành động hiệu quả. Hứa hẹn của chủ nghĩa phát xít là thay thế sự đa nguyên bằng sự thống nhất—“một dân tộc, một nhà nước, một lãnh đạo,” những lời lẽ trong khẩu hiệu của Đức Quốc xã—từ đó khiến tranh luận trở nên không cần thiết. Vấn đề, dĩ nhiên, là sự đa nguyên—sự tồn tại những quan điểm khác biệt sâu sắc về các vấn đề đạo đức và chính trị—không bao giờ có thể đơn giản là biến mất. Nó phải bị đàn áp một cách chủ động, và đó là lý do vì sao các nhà nước cộng sản và phát xít nhấn mạnh sự thống nhất ý chí dân tộc lại phải dựa rất nhiều vào các lực lượng cảnh sát mật.

Làm sao sống với phê bình có lẽ là bài học khó khăn nhất mà một nền dân chủ tự do dạy cho các công dân của mình. Không ai thực sự chào đón nó, cả cánh tả lẫn cánh hữu. “Nếu chúng ta được tự do căm ghét Trump thì chúng ta cũng được tự do căm ghét những cử tri trung thành nhất của ông ta,” Frank Rich viết trên tạp chí New York hồi tháng 3, một thứ tình cảm được các độc giả Breitbart thật tình đền đáp. Nhưng ngay khi những người chỉ trích chúng ta trở thành kẻ thù của chúng ta—những tiếng nói bị dập tắt và làm ngơ, thay vì được lắng nghe—thì chúng ta đã bỏ lại địa hạt chính trị ở sau lưng.

Các nghệ sĩ có thể né tránh phê bình, thậm chí đôi khi còn phải làm như vậy, vì hoạt động sáng tạo bao hàm một sự tự khẳng định đầy khó khăn, thứ có thể bị tổn hại ngay cả bởi một chút nghi ngờ. Tuy nhiên, các chính trị gia tự coi mình là những nghệ sĩ của thực tại, những kẻ đòi hỏi sự trân trọng tuyệt đối mà một nghệ sĩ khao khát, thì lại vô cùng nguy hiểm. Bằng cách gợi ý rằng mọi sự chỉ trích các ý tưởng và kế hoạch của mình đều vô giá trị, chẳng là gì ngoài sản phẩm của sự ác tâm, họ đã khiến thảo luận công trở nên bất khả. Chúng ta sẽ luôn luôn cần những kẻ mơ mộng chính trị; nhưng vì lợi ích của nền dân chủ của chúng ta, chúng ta phải hy vọng rằng tương lai sẽ thuộc về các nhà phê bình.

Adam Kirsch là nhà thơ và nhà phê bình người Mỹ.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on June 28, 2017 by in Chính trị, Văn hóa & Xã hội and tagged .

Categories

Archives

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,520 other followers

%d bloggers like this: