Nguyễn Huy Hoàng

the star is fading

Về dịch thuật: Phỏng vấn Lydia Davis


Lydia Davis.jpg

Lydia Davis | Photo by Odeta Catana

Liesl Schillinger interviews Lydia Davis, “Multilingual Wordsmiths, Part 1: Lydia Davis and Translationese,” The Los Angeles Review of Books, May 12, 2016.

Liesl Schillinger: Mỗi một hành động đọc là một hành động dịch. Khi ta, người đọc, tiếp thu một văn bản, ta tiếp nhận nó thông qua tấm lọc thế giới và từ ngữ của riêng mình. Khi đọc một cuốn sách vốn được viết bằng một ngôn ngữ khác bằng tiếng Anh, ta dựa vào tấm lọc của não trạng của dịch giả. Tự thân các dịch giả tốt nhất cũng là tác giả; sắc thái của họ, cảm năng tri giác và sự thành thạo tiếng Anh tuyệt vời của họ cho phép họ không chỉ dịch mà còn tái tạo những tác phẩm mà họ mang đến cho chúng ta. Nhà văn (và chủ nhân giải Nobel) người Columbia Gabriel García Márquez từng nói ông thích đọc bản dịch tiếng Anh các tác phẩm của mình do Edith Grossman và Gregory Rabassa thực hiện hơn đọc bản gốc của chính mình. Khả năng diễn đạt phi thường của Constance Garnett (người giới thiệu với thế giới độc giả tiếng Anh hơn 70 kiệt tác của Tolstoy, Dostoevsky, Turgenev, Gogol, cùng nhiều người khổng lồ văn chương khác của Nga) từng được một nhà phê bình so sánh với sức mạnh của Chekhov (người mà Garnett cũng dịch).

Trong thời đại kết nối toàn cầu, nơi tác phẩm của các nhà văn nói tiếng nước ngoài (cũng như tiếng Anh) rõ ràng và dễ tiếp cận hơn bao giờ hết, mong muốn được biết cuốn nào là đáng đọc của công chúng vẫn còn mãnh liệt không khác gì một thế kỷ trước, khi độc giả phải chờ đợi một cách thèm khát cho đến khi các dịch giả—với đôi mắt chăm chú, sống cổ đau nhức, và chiếc bút chì sột soạt của họ—lựa ra những đầu sách hay nhất, tái tạo chúng bằng tiếng Anh, và mang đi in. Ngày nay, chúng ta không cần phải chờ đợi: những ứng dụng trên điện thoại thông minh và các công cụ dịch máy trên Internet cho phép độc giả thông thường có được chú giải của gần như mọi cụm từ với một cú click. Nhưng thường thì những bản dịch như vậy đều thiếu chất nghệ thuật và nhiều thiếu sót, không có cái mà nhà văn George Gissing gọi là “divine afflatus.” Phần lớn văn bản tích tụ trên mạng đã nâng cao sự trân trọng của công chúng dành cho dịch giả trong vai trò trọng tài—người sàng lọc văn học tốt khỏi văn học tồi; trong khi số lượng lớn các bản dịch kỹ thuật số chất lượng kém trong tầm tay của chúng ta đã nâng cao nhận thức về kỹ năng cần thiết để tạo ra một văn bản được rèn giũa cẩn thận. Kết quả là gần đây cuộc tìm kiếm những bậc thầy đa ngữ tài năng và thành thạo đã trở nên cấp bách và thời sự trở lại. Trong thế kỷ mới của chúng ta, sự quan tâm ngày càng lớn dành cho văn học dịch đã cho phép một số nhà xuất bản và ấn phẩm ở Hoa Kỳ (cả online và bản in) tập trung vào những tác phẩm như vậy trỗi dậy. Những độc giả tìm kiếm sách vở và bài viết của những nhà xuất bản ấy nhanh chóng nhận thức được vai trò tối quan trọng, không thể thay thế được mà dịch giả gánh vác: họ là người bảo vệ tiên phong cho sự thay đổi mang tính chuyển biến trong tư tưởng, biểu đạt, và tác phẩm văn học, vốn tồn tại ở mọi nơi xung quanh chúng ta, nhưng chúng ta chỉ có thể nhận ra một khi dịch thuật đã đem lại cho nó một cái tên và hình thức.

Mùa xuân này, tôi nói chuyện với sáu dịch giả xuất sắc: Lydia Davis (dịch giả tiếng Pháp cùng bảy ngôn ngữ khác), Michael Hofmann (tiếng Đức), Edith Grossman (tiếng Tây Ban Nha), Ann Goldstein (tiếng Ý), Jamey Gambrell (tiếng Nga), và Don Bartlett (tiếng Na Uy). Trong chuyến đi vòng quanh thế giới từ chiếc bàn của mình, tôi tìm cách tìm hiểu động lực nào đã thu hút họ đến kỹ nghệ tỉ mỉ này. Tôi muốn lần ra những đam mê và thói quen làm việc của họ, và tìm hiểu xem mỗi người trong số họ nghĩ dịch thuật phụng sự cho mục đích nào. Tôi làm như vậy một phần vì những lý do ích kỷ: bản thân tôi cũng dịch tiếng Pháp, tiếng Đức, và tiếng Ý. Trong những lần thường xuyên đọc văn học đến từ những quốc gia khác, tôi có một phản ứng (tích cực) theo bản năng trước những bản dịch dường như khiến ngôn ngữ cất tiếng hát, trung thành và chắc chắn truyền tải được ý nghĩa, sức mạnh, và vẻ đẹp của những tác phẩm mà họ viết lại bằng tiếng Anh; và một phản ứng (tiêu cực) theo bản năng trước những bản dịch yếu, khiến tôi quằn quại. Lydia Davis bảo tôi rằng bà cũng nhận ra sự nguy hiểm của cái mà bà gọi là “translationese.” Các cuộc phỏng vấn trong loạt bài này, bắt đầu với Lydia Davis, phản ánh mong muốn được tìm hiểu nhiều nhất có thể của tôi về những bậc thầy ấy, và chia sẻ với các bạn một số bí mật trong nghệ thuật của họ: Tôi muốn dịch các dịch giả.

***

Kể từ khi Constance Garnett dịch các nhà văn vĩ đại người Nga cách đây một thế kỷ, cho đến nay chưa có bất kỳ dịch giả nào thu hút được sự sùng bái mà Lydia Davis nhận được ngày nay. Các bản dịch Swann’s Way (2003) của Proust và Madame Bovary (2010) của Flaubert do bà thực hiện đã lập tức trở thành kinh điển, nhưng bà đã làm công việc dịch giả trong hơn ba thập niên trước khi bản dịch tiếng Anh của những kiệt tác ấy đưa bà trở thành cái tên quen thuộc. Tuy nhiên, danh tiếng của bà không chỉ đến từ tài năng trong dịch thuật. Davis còn là một nhà văn hư cấu rất được ngưỡng mộ—nổi tiếng với những truyện cực ngắn đầy bất ngờ và tinh ý (một số chỉ dài một hoặc hai câu); một thể loại đôi khi được gọi là flash fiction. Khiêm tốn, sáng suốt, ấm áp, và năng suất đáng kể, bà sống cùng chồng mình, nghệ sĩ Alan Cote, ở ngoại ô New York. Năm 2013, bà được trao giải Man Booker Quốc tế cho toàn bộ tác phẩm của mình. Năm 2015, bà được chính phủ Pháp trao huân chương Ordre des Arts et des Lettres.

***

Liesl Schillinger: Bà bắt đầu dịch từ khi nào?

Lydia Davis: Phải nói là từ hồi đại học. Tôi học ở Barnard, và xuất bản thơ văn xuôi của Blaise Cendrars trên tờ Columbia Review. Đó là năm 1969, tôi nghĩ thế.

Điều gì khiến bà muốn dịch chúng?

Có ai đó đề nghị tôi—tôi không nhớ người gợi ý tôi dịch chúng có phải một biên tập viên hay không—vì tôi đang học tiếng Pháp. Tôi biết mình quan tâm đến dịch thuật từ trước đó, vì tôi tìm thấy một cuốn nhật ký hồi trung học, trong đó tôi viết một ngày nào đó tôi muốn trở thành dịch giả. Tôi thích ngôn ngữ; tôi học tiếng Đức hồi còn nhỏ, năm bảy tuổi, và tiếng Pháp, năm mười tuổi. Cendrars là một câu chuyện nhỏ, và tôi dịch chúng chỉ cho vui.

Bà nói mình thích ngoại ngữ—bà thích điều gì về chúng?

Ngoại ngữ: hồi còn nhỏ tôi từng sống một thời gian ở Graz (Áo)—bố mẹ tôi chuyển đến đó. Họ cho tôi theo một trường tiểu học nói tiếng Đức; giáo viên không biết nhiều tiếng Anh, nên là phải hoặc bơi hoặc chìm. Tôi nghĩ sự kỳ diệu của việc những đứa trẻ ấy liến thoắng và cười đùa bằng những lời tôi không hiểu đã cuốn hút tôi. Tôi nghĩ điều đó đã cấy một con bọ nhỏ trong tôi. Tôi biết mình có một vài cuốn sách ở trên tầng từ hồi đó—Max und MoritzStruwwelpeter, những cuốn nổi tiếng—đã để lại ấn tượng lớn trong tôi.

Bà có dịch giả yêu thích nào không, khi đang lớn lên?

Tôi thực sự không biết, bởi vì đó là một điều khó khăn về trí nhớ: tôi có bằng chứng này rất ngạc nhiên, từ nhật ký, rằng tôi biết dịch giả là gì, và tôi muốn trở thành dịch giả, nhưng tôi không có gì ngoài mục nhật ký ấy. Tôi biết từ một cuốn nhật ký khác rằng tôi đọc Madame Bovary năm 23 tuổi, bằng tiếng Anh, và không đặc biệt thích nó, nhưng tôi không nhận ra, hoặc ít nhất đã không viết trong nhận ký, rằng có thể vấn đề là dịch thuật. Cuốn tiểu thuyết trọn vẹn đầu tiên mà tôi dịch là L’Arrêt de Mort của Maurice Blanchot sau đại học năm 1978. Tôi không có bằng tiến sĩ; thậm chí còn không có bằng thạc sĩ. Tôi đang sống ở Pháp, có lẽ đầu những năm 1970, khi dịch cuốn tiểu thuyết ấy của Blanchot. Tôi cũng dịch cùng người khác những cuốn sách khác. Tôi thích cuốn sách ấy, và ở thời điểm ấy tôi đang không viết gì được cho mình, nên tôi nghĩ dịch sẽ là thỏa hiệp, bởi vì tôi sẽ viết, nhưng văn bản đã ở kia rồi. Bắt đầu từ sau đại học, tôi làm dịch giả tự do trong phần lớn cuộc đời mình, thường là tiếng Pháp. Một số cuốn khiến tôi thích thú còn một số thì không. Trong một thời gian dài, dịch là nguồn thu nhập chính của tôi. Rồi năm 1981, tôi bắt đầu giảng dạy tại Đại học California ở San Diego, và từ đó, tôi kết hợp dịch, giảng dạy, và viết. Cuối cùng, cán cân thời gian và năng lượng của tôi nghiêng sang viết, nhưng tôi vẫn dạy và tôi vẫn dịch.

Bà thích điều gì về dịch thuật?

Tôi yêu tiếng Anh. Tôi biết một số người dịch vì yêu ngoại ngữ, nhưng tôi yêu tiếng Anh hơn tất cả, và tôi muốn dịch những văn bản ngoại ngữ ấy sang tiếng Anh yêu dấu của mình. Tôi thích khía cạnh ấy của dịch thuật—nó là một hình thức viết mà không bao gồm việc sáng tạo các đoạn văn bản. Tôi cũng yêu khía cạnh câu đố của nó. Tôi là fan của câu đố—đôi lúc là ô chữ, xếp chữ, mật mã, nhưng đặc biệt là câu đố bằng số, vì nó không có từ ngữ. Dịch vừa là một hình thức viết vừa là một câu đố cần được giải: đây là một câu văn; hãy dịch nó sang tiếng Anh. Sự ràng buộc có thể rất hữu ích.

Bà đã dịch bao nhiêu cuốn sách, nói một cách tương đối?

Không hẳn là tương đối, vì tôi có một danh mục sách được cập nhật. Tôi đã dịch khoảng 35 cuốn. Một dịch giả với tôi luôn sung mãn một cách đáng ngạc nhiên là Michael Hofmann—không chỉ lúc nào cũng có một bản dịch nữa mang tên anh ta, mà anh ta còn viết tiểu luận, thơ, phê bình. Anh ta rất tuyệt; thực sự song ngữ.

Bà dịch từ những ngôn ngữ nào?

Sắp xếp ra thì khó, vì giờ tôi đã chuyển từ chỉ dịch tiếng Pháp sang học các thứ tiếng khác. Giờ thì danh sách ấy ngày càng nhiều. Bên cạnh tiếng Pháp, tôi còn học, hoặc chính quy hoặc tự học, tiếng Đức, Latin, Ý, Tây Ban Nha, và một số thứ tiếng khác. Thật ra cuốn sắp tới của tôi sẽ là một tập truyện song ngữ Đức-Anh của A. L. Snijders.

Bà học tiếng Hà Lan từ khi nào?

Khoảng bốn hoặc năm năm trước.

Tại sao?

Tôi có một quyết tâm, mà có thể tôi không giữ được quyết tâm ấy, rằng mình sẽ cố gắng dịch ít nhất một đoạn văn bản, bất kể ngắn thế nào, từ bất kỳ ngoại ngữ nào mà sách của tôi đã được dịch sang thứ tiếng ấy. Gần đây tôi đã quyết định chỉ dịch những tác phẩm ngắn, kể cả từ tiếng Pháp. Tôi đã đề nghị được giới thiệu một nhà văn Hà Lan, và đó là lý do tôi biết đến Snijders, người viết truyện rất ngắn. Cuốn sách song ngữ này sẽ được AFdH xuất bản. Rồi tôi chuyển từ tiếng Hà Lan sang Na Uy mà không qua lớp học hay cuốn từ điển nào. Bí quyết là cứ bắt đầu đọc và cố gắng hết sức để hiểu mình đang đọc gì. Rất vui và tôi khuyên các bạn nên thử. Tôi đã đọc bốn cuốn bằng tiếng Na Uy của Dag Solstad—ông ấy là nhà văn đương đại được yêu mến nhất của họ. Tôi chưa dịch ông, nhưng đã đọc bốn cuốn của ông. Tôi đọc tiếng Na Uy bằng cả tiếng Bokmål, được sử dụng rộng rãi hơn, và tiếng cổ hơn, Nynorsk. Cho đến giờ, tôi đã dịch ít nhất một đoạn văn từ khoảng tám ngôn ngữ khác nhau: Pháp, Đức, Tây Ban Nha, Hà Lan, Na Uy, Bồ Đào Nha, Thụy Điển, và Catalan, nếu tính cả duy nhất một bài thơ.

Bà đã đọc tác phẩm nào của nhà văn người Na Uy Karl Ove Knausgaard chưa?

Tôi đã đọc hai tập đầu của bộ My Struggle.

Bà sẽ dịch gì tiếp theo?

Thực ra hiện giờ tôi đang sửa lại một cuốn sách của Michel Leiris mà tôi đã dịch nhiều năm trước. Tôi đã dịch hai bản thảo khoảng 18 năm trước rồi bỏ dở để dịch Proust, và cho đến giờ tôi vẫn chưa tiếp tục. Nó là cho Yale University Press. Nó là tập thứ ba—Fibrils, hay Fibrilles trong tiếng Pháp—của tác phẩm gồm bốn tập, Rules of the Game, mà Leiris gọi là một tiểu luận tự truyện. Có một cuốn có liên quan, ra đời sớm hơn, đó là Manhood, do Richard Howard dịch.

Khi nhìn vào bản thảo cũ, bà có nhận ra điều gì khiến bà dừng lại trong lần dịch đầu tiên không?

Có thể nói là khi đoạn văn ấy thực sự khó, hoặc khi tôi chưa đủ cố gắng. Tôi vẫn chưa thực sự xong với nó. Tôi vẫn gặp những câu rất khó và đọc như thể “văn dịch” (“translationese”), và tôi thấy thất vọng, nhưng rồi tôi lại gặp những đoạn dịch tốt. Có  một cơn vật lộn nho nhỏ vẫn đang diễn ra với bản ngã trước đây của tôi.

Bà thích dịch tác phẩm nào nhất?

Thật kỳ lạ, có lẽ vì mới dịch nó gần đây, tôi thích dịch một số truyện tiếng Đức của nhà văn người Thụy Sĩ Peter Bichsel, chúng rất, rất cảm động. Tôi không thích truyện nào nhất. Hai truyện đã được đăng trên The Paris Review tháng 12 năm ngoái. Tôi vẫn chưa liên lạc với Bichsel. Phải nói một điểm cao khác sẽ là những câu văn rất trữ tình của Proust.

Làm việc với các tác giả còn sống thì như thế nào?

Không khác biệt nhiều lắm, vì một số tác giả còn sống mà tôi từng dịch thường rất khiêm tốn và khiêm nhường, như Snijders và Blanchot, nên họ sẽ nói, “Cứ tùy ý chị thế nào là tốt nhất, đây thực sự là tác phẩm của chị,” đại loại thế. Tôi có những người bạn từng có trải nghiệm rất khác với các tác giả khác, những người nói, “Không, hoàn toàn không phải như thế,” và gần như buộc họ phải viết theo một cách rất khác so với cách viết mà họ muốn. Có những lần tôi ước gì tác giả vẫn còn sống, nhất là trong trường hợp của Michel Leiris, để có thể hỏi, “Chính xác thì ông muốn nói gì?” Thật ra, Leiris từng gửi tôi một vài tấm bưu thiếp mà tôi đã đóng khung chúng lại. Chữ viết tay của ông ấy rất tuyệt, chữ viết tay màu đen ngoằn ngoèo của một ông già. Theo tôi nhớ, ông ấy từng nói đại loại, “Tôi ở đây để giúp đỡ bất cứ cách nào có thể.” Tôi không nghĩ mình đã tận dụng đề nghị của ông, một thứ mà giờ thì tôi thật sự tiếc nuối. Ông đề nghị giúp đỡ, nói chung, chứ không chỉ một điểm.

Bà không thích điều gì về dịch thuật?

Sự thất vọng tuyệt đối. Dịch là một hoạt động rất nản lòng, vì một câu thì xuất hiện đẹp đẽ, đến câu tiếp theo lại rất khó, và ta có thể phải kết thúc với một thứ mà ta không thực sự hài lòng, nhưng không thể nghĩ ra bất kỳ thứ gì tốt hơn. Rất nhiều người đồng ý rằng bản chất của dịch thuật thực sự là thỏa hiệp; ta không thể có được ý nghĩa chính xác trừ khi ta hy sinh âm điệu, và ngược lại. Những ràng buộc mà ta làm việc cùng rất thách thức và thú vị, nhưng mặt khác là có thể ta không cho ra được những kết quả thực sự tốt. Một vấn đề khác, trong quá khứ, là khi còn là dịch giả tự do, tôi không thể kén chọn sách mình dịch, vì thế sự tẻ nhạt của một số cuốn thực sự rất khó khăn. Đôi lúc tôi cảm thấy mình như một cái máy: đưa văn bản vào và nó sẽ trả ra tiếng Anh. Kiểu dịch thuật này không có cảm giác như nghệ thuật, nhưng tôi luôn làm tốt nhất có thể.

Tại sao mọi người nên đọc tác phẩm dịch?

Tôi nghĩ độc giả Mỹ hay độc giả nói tiếng Anh rất cô lập; chúng ta không xuất bản nhiều bản dịch, so với số lượng lớn văn học mà chúng ta xuất bản, và chúng ta cũng rất cô lập về văn hóa. Chúng ta cần đọc và đắm mình trong các nền văn hóa khác để thưởng thức sự phong phú của chúng; sẽ thật bần cùng khủng khiếp khi không đọc bản dịch của các tác phẩm vốn được viết bằng các ngôn ngữ khác, để rồi bị giới hạn trong các tác phẩm tiếng Anh.

Theo bà, bản dịch nào của mình là quan trọng nhất, và tại sao?

Cuối những năm 1990 tôi được mời tham gia dự án dịch Proust mới của Penguin—đó chắc chắn là một dấu mốc rất lớn. Sau đó phải nói đến một bản dịch khác là Madame Bovary của Flaubert; nên ta có hai đỉnh trong một dãy núi. Tôi nghĩ Proust thực sự là bản dịch đầu tiên mà tôi đã dành tất cả thời gian mà nó đòi hỏi, tức là tôi có thể dành cả một ngày cho một từ hoặc một câu và tra cứu từ nguyên tiếng Pháp. Tôi chưa bao giờ làm điều đó trước đó. Tôi có tra từ nguyên tiếng Anh nhưng chưa tra tiếng Pháp. Nhưng rồi sau đó là Flaubert—một kiệt tác khác—hoàn toàn khác về phong cách. Điều đó cũng rất thú vị.

Quá trình tiến hành một bản dịch của bà là gì?

Edith Grossman và tôi vẫn khác nhau về điều này cho đến tận gần đây, nhưng chủ yếu là tôi muốn dịch mà không đọc trước văn bản. Giờ tôi sẽ không nói điều đó còn đúng với những truyện ngắn nhất trong số truyện ngắn mà tôi dịch, nhưng khi dịch tiểu thuyết, bao gồm cả Proust và Flaubert, tôi sẽ không đọc trước văn bản. Điều đó rất quan trọng với tôi, vì nó cho phép tôi giữ lại sự phấn khích của cái chưa biết. Nó giữ cho tôi đắm mình hoàn toàn. Một điều khác quan trọng đối với tôi là không cho ra một bản thảo đầu vội vàng. Cần phải làm tốt trong lần đầu tiên, dù điều đó không có nghĩa là tôi sẽ sửa lại chi chít từng đoạn cho đến khi tôi tiến đến đoạn tiếp theo; nó chỉ cần tươm tất, để tôi không phải xấu hổ nếu có ai đó nhìn vào—để tôi không làm khó mình bằng cách đặt một phiên bản què quặt xuống. Tai tôi có xu hướng ghi dấu lại mọi thứ rất chính xác; nếu đặt xuống một phiên bản thô kệch hoặc xấu xí, nó có thể in dấu trong bộ não của tôi. Đó là một lý do khác khiến tôi không đặt bất cứ thứ gì thực sự tồi tệ xuống, ngay cả một bản thảo dang dở, bởi vì nó có thể trở nên không thể xóa bỏ. Cũng vì lý do ấy, khi dịch cuốn Madame Bovary, vốn có khoảng 20 bản dịch trước đó, tôi đã không đọc, thậm chí không nhìn vào những bản dịch khác khi dịch bản đầu tiên, bởi vì tôi không muốn chúng in dấu lên bộ não của tôi.

Theo bà thì cách tiếp cận của Edie là gì? Dĩ nhiên, tôi cũng sẽ hỏi bà ấy!

Edie—có lần chúng tôi làm việc cùng nhau, và bà ấy gần như sốc khi biết tôi không đọc trước văn bản, nhưng một hai năm sau bà viết thư cho tôi và nói bà ấy cũng đang dịch theo cách đó—ít nhất là tôi nhớ bà ấy đã nói như thế.

Điều gì tạo nên một bản dịch tốt?

Đó là câu hỏi khó. Có rất nhiều loại hình dịch thuật, rất nhiều loại hình tác phẩm. Ví dụ, khi dịch Exercises in Style của Raymond Queneau, Barbara Wright phải viết lại nó một cách rất triệt để bằng tiếng Anh, phải sử dụng từ lóng, và phải tái tạo nó bằng tiếng Anh; đó là một cách tiếp cận rất khác so với cái mà tôi đang làm. Tôi cố gắng ở rất gần tiếng Pháp và không tái tạo bằng tiếng Anh. Thực sự rất khó nói. Nếu một tác phẩm đọc trơn tru thì không nhất thiết nó là bản dịch tốt. Cần càng gần bản gốc càng tốt nhưng phải bằng thứ tiếng Anh sống, không phải thứ tiếng Anh đã chết.

Điều gì tạo nên một bản dịch tồi?

Có một bản dịch Madame Bovary mà tôi có thể phê bình giọng điệu của nó mà không cần nêu tên dịch giả—tiếng Anh của nó nghe cứng nhắc và vụng về. Một bản dịch khác thì đi quá xa bản gốc một cách không cần thiết. Tôi nghĩ ta có thể vừa gần gũi và trung thành vừa không lệ thuộc và vụng về.

Bà có nghĩ dịch giả hiện nay được tôn trọng nhiều hơn so với trong quá khứ không?

Tôi nghĩ họ đang nhận được nhiều sự tôn trọng hơn gần đây, nhưng không chứng minh được. Khi nghĩ về một tác phẩm dịch từng đọc, tất cả từ ngữ, toàn bộ văn bản, là của dịch giả. Chúng ta biết những bản dịch đầu của Kafka và các nhà văn Nga có đôi phần khiếm khuyết và đôi phần không trung thành, nhưng bản gốc thì mạnh mẽ đến mức có một dạng bản dịch nào đó vẫn quan trọng hơn là có bản dịch “hoàn hảo.”

Ví dụ, nhiều người thấy bản dịch các tác phẩm kinh điển Nga của Constance Garnett có nhiều khiếm khuyết, nhưng nhiều người lại thích chúng. Có phải kiểu người làm công việc dịch đã thay đổi? Có phải nó từng là một thú vui của những con người nhàn nhã hơn là một nghề nghiệp hay công việc văn chương nghiêm túc?

Năm bảy mươi năm trước, nhiều nhà thơ ở Mỹ cũng dịch, giờ thì ít hơn nhiều. Tôi không biết có bao nhiêu nhà văn cũng là dịch giả. Tôi nghĩ đạo đức của dịch thuật đã thay đổi. Ví dụ, tôi nghe nói Constance Garnett dịch rất nhanh, và nếu gặp phải cụm từ nào thực sự đánh bại mình, bà ấy chỉ cần bỏ qua nó. Ngày nay chúng ta không cho làm thế là đúng. Và khi dịch Kafka, vợ chồng nhà Muirs [Edwin và Willa Muir là người đầu tiên dịch The Castle Kafka sang tiếng Anh, vào năm 1930, và cũng dịch nhiều truyện ngắn của ông] đã sửa đổi phong cách của ông sao cho dễ chấp nhận hơn trong tiếng Anh. Tôi không nghĩ đạo đức của chúng ta trong tiếng Anh hiện nay sẽ cho phép điều đó. Chúng ta có cách tiếp cận khác, trung thành hơn nhiều và hoàn thiện hơn nhiều. Để cố gắng trả lời và trả lời câu hỏi của chị một cách đúng đắn hơn, rằng có phải ngày nay dịch thuật được công nhận nhiều hơn, tôi nghĩ hiện nay có nhiều tập san dành cho văn học dịch hơn trước đây; tôi thấy sự nở rộ của các nhà xuất bản—các tạp chí online—vốn chưa từng tồn tại cách đây 20 năm, hoàn toàn dành cho tác phẩm dịch, ví dụ như Archipelago. Đó là bằng chứng của sự hiểu biết ngày càng sâu rộng về tầm quan trọng của việc đọc sách dịch.

Bà dựa vào công cụ hay từ điển nào cho các bản dịch của mình?

Trong bản Leiris này, tôi dùng từ điển online và Google, nhưng cũng có lúc không tìm được trên mạng thì tôi trở về với những cuốn từ điển in cũ nát của mình, Harrap’s hai tập và Petit Robert. Nhưng không phải lúc nào tôi cũng tìm được câu trả lời trong những cuốn từ điển giấy. Với bản dịch tiếng Hà Lan, tôi bắt đầu bằng cách sử dụng một cuốn từ điển du lịch nhỏ rồi khá nhanh chuyển sang các từ điển online lớn.

Bà có nghĩ mọi dịch giả đều có chung một đặc điểm nào đó?

Tôi sẽ nói rằng có, ngoại trừ việc chúng tôi đều khá khác nhau. Tôi từng gặp Michael Hofmann, tôi biết sơ qua về anh ta. Tôi biết Edith Grossman, nhưng chưa gặp Don Bartlett. Tôi có thể nói tất cả chúng tôi đều có một chút khiêm nhường, nhưng không thực sự chắc điều đó là đúng. Chúng tôi đều sẵn sàng đặt cái tôi qua một bên, để chú tâm vào việc sống một con người khác, theo một cách khác. Không phải ai cũng sẵn lòng làm điều đó, nhưng chúng tôi đều sẵn lòng làm những nghệ sĩ nói tiếng bụng, nói bằng giọng nói của một nhà văn khác. Điều đó cho thấy chúng tôi có thể đủ khiêm nhường để không áp đặt phong cách của riêng mình lên một đoạn văn bản, nhưng tôi không biết; chỉ cần nói chúng tôi đều khiêm nhường ra thôi tôi đã không còn nghĩ như thế.

Dịch khác với viết tác phẩm của chính mình như thế nào, nói một cách sáng tạo?

Dịch không có nỗi lo của việc phải sáng tác một đoạn văn.

Bà nghĩ khi nào dịch lại là hợp lý?

Tôi không nghĩ có giới hạn nào cả. Có một bản dịch Madame Bovary khác ra đời sau bản dịch của tôi một năm, có một bản dịch khác ra đời trước bản dịch của tôi hai năm. Đôi lúc có vẻ như nhà xuất bản nào cũng muốn có bản dịch của riêng mình. Tôi nghe nói như thế. Tôi không nghĩ đó là vấn đề; tôi không nghĩ có một giới hạn nào. Có một giới hạn tự nhiên mà các nhà xuất bản sẽ sẵn sàng chi tiêu hoặc đầu tư trong đó, nhưng không nằm ngoài điều đó. Tôi cho rằng ta có thể có một bản dịch tuyệt vời, tốt cho mọi thời đại, nhưng nếu một bản dịch được thực hiện năm 1850 thì ta có thể muốn có một hoặc hai bản dịch nữa. Tại sao không có một bản khác năm 1920, rồi một bản nữa năm 1980? Tôi không nghĩ phải có bất kỳ giới hạn nào đối với số lượng bản dịch của một cuốn sách tốt. ♦

Copyright © 2016 by LARB, Lydia Davis & Liesl Schillinger | Bản dịch © 2016 Nguyễn Huy Hoàng.

Advertisements

6 comments on “Về dịch thuật: Phỏng vấn Lydia Davis

  1. Hong Pham
    June 17, 2016

    Anh cho em hỏi, anh có hiểu khi bà ấy nói “tôi không đọc trước văn bản” (“without reading the text ahead of time”) là bà ấy đang muốn nói gì không? Chẳng lẽ lại có chuyện dịch mà không đọc văn bản gốc ư? Hay là bà ấy muốn nói là không đọc các bản dịch khác?

    Liked by 1 person

    • Nguyễn Huy Hoàng
      June 17, 2016

      Bà ấy không đọc trước văn bản gốc, cũng không đọc trước (các) bản dịch khác của văn bản ấy. Mình nghĩ nhiều dịch giả khác cũng làm như vậy.

      Liked by 1 person

      • Hong Pham
        June 17, 2016

        Vậy ạ, anh giải thích thêm cho em được không, vì em vẫn không thể hiểu hay tưởng tượng ra kiểu dịch mà lại không cần đọc văn bản gốc.

        Like

        • Noberel
          June 17, 2016

          chắc là đọc đến đâu dịch đến đấy đó ạ

          Liked by 4 people

        • Bà Tám
          June 19, 2016

          Tôi nghĩ bà Davis có ý nói là bà không đọc toàn bộ tác phẩm, và như bạn nào đó đã nói trước và tôi xin nhắc lại, bà không đọc bản dịch (cùng một tác phẩm) của các dịch giả khác, trước khi bà dịch. Đúng là đọc đến đâu dịch đến đấy. Nói thế nhưng bà cũng phải đọc trước ít nhất là một câu hay một đoạn rồi mới dịch chứ. Bây giờ thì bà đã thành danh được giải thưởng, bà muốn tuyên bố như thế thì chẳng ai dám nghi ngờ là có thể bà dịch sai hay dịch dở.

          Cẩn trọng như các bạn thì vẫn tốt chứ. Đọc trước, ít nhất có cái nhìn chung về tác phẩm vẫn có ích cho dịch giả hơn. Nhất là dịch tiếng Anh ra tiếng Việt, đọc trước để ít nhất mình biết là chọn cách xưng hô là em hay chị, hay anh hay ông, không thôi lại mất công sửa và có thể sót.

          Vả lại, đừng hoàn toàn tin bất cứ cái gì người khác nói, kể cả dịch giả. Đọc đến đâu dịch đến đấy cũng là chuyện bình thường thôi mà. Người ta còn dám học đến đâu dạy đến đấy đó thì sao.

          Liked by 2 people

  2. Nguyễn Huy Hoàng
    January 2, 2017

    Reblogged this on Translation of Lydia Davis and commented:

    Kể từ khi Constance Garnett dịch các nhà văn vĩ đại người Nga cách đây một thế kỷ, cho đến nay chưa có bất kỳ dịch giả nào thu hút được sự sùng bái mà Lydia Davis nhận được ngày nay. Các bản dịch Swann’s Way (2003) của Proust và Madame Bovary (2010) của Flaubert do bà thực hiện đã lập tức trở thành kinh điển, nhưng bà đã làm công việc dịch giả trong hơn ba thập niên trước khi bản dịch tiếng Anh của những kiệt tác ấy đưa bà trở thành cái tên quen thuộc. Tuy nhiên, danh tiếng của bà không chỉ đến từ tài năng trong dịch thuật. Davis còn là một nhà văn hư cấu rất được ngưỡng mộ—nổi tiếng với những truyện cực ngắn đầy bất ngờ và tinh ý (một số chỉ dài một hoặc hai câu); một thể loại đôi khi được gọi là flash fiction. Khiêm tốn, sáng suốt, ấm áp, và năng suất đáng kể, bà sống cùng chồng mình, nghệ sĩ Alan Cote, ở ngoại ô New York. Năm 2013, bà được trao giải Man Booker Quốc tế cho toàn bộ tác phẩm của mình. Năm 2015, bà được chính phủ Pháp trao huân chương Ordre des Arts et des Lettres.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on June 16, 2016 by in Dịch thuật, Phỏng vấn and tagged , .

Categories

Archives

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,632 other followers

%d bloggers like this: